Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (95) Հոկտեմբեր 2019

Գրական-Մշակութային

ԵՐԵՒԱՆ

Երուանդ Օտեանի ծննդեան 150-ամեակին առիթով Ազգային գրադարանը կը ցուցադրէ անոր գրական ժառանգութեան եզակի նմուշները

kragan
Արեւմտահայ մեծանուն գրող, երգիծաբան, լրագրող եւ հրապարակախօս Երուանդ Օտեանի գրչին պատկանող բացառիկ ու հետաքրքրական նմուշներ, որոնք երկար տարիներէ ի վեր կը պահուէին Ազգային գրական հիմնադրամին մէջ, ներկայացուած են հանրութեան։ Օտեանի 150-ամեակին նուիրուած ցուցահանդէսը բացուած է գրողի ծննդեան օրը՝ Սեպտեմբեր 19-ին, Հայաստանի ազգային գրադարանին մէջ:
Գրադարանի գիտական ընթերցասրահի ենթաբաժնի վարիչ Արեւիկ Զախարեան շեշտած է, որ Երուանդ Օտեան իր ուրոյն տեղն ունի հայ գրականութեան մէջ եւ անոր երգիծական ստեղծագործութիւնները միշտ ալ այժմէական են: "Ցուցադրութիւնում տեղ են գտել Օտեանի գործերի տարբեր տարիների հրատարակութիւնները` սկսած 1909 թուականից մինչեւ մեր օրերը։ Առանձին տեղ են գրաւում պարբերական մամուլի հրատարակութիւնները, ինչպէս նաեւ նրա մասին ասուած տարբեր գրողների խօսքերն ու ասոյթները", նշած է Զախարեան:
"Թէ ինչքան է ապրում գրողը ժողովրդի յիշողութեան մէջ, պայմանաւորուած է նրանով, թէ ինչքան է իւրաքանչիւր ժամանակ այդ գրողի գործերում գտնում իր հարցերի պատասխանները: Օտեանն աւելի քան արդիական է այսօր. արդիական է յեղափոխականի եւ յեղափոխութեան նկատմամբ իր գնահատականներով ու վերաբերումով: Օտեանի ստեղծագործութիւններում պէտք չէ որոնել այս կամ այն անձին, թէեւ նրա գործերում եղել են հերոսների նախատիպեր տարբեր կուսակցութիւններից։ Երուանդ Օտեանն իր ինքնահարցազրոյցում նշել է, որ մեր կռիւը ոչ թէ անձի, խմբակցութեան, կուսակցութեան, այլ՝ կեղծիքի, շահագործման դէմ է", ընդգծած է պետական գործիչ Սերժ Սրապիոնեան։ Ըստ անոր` Օտեան մեր երկրի հարստութիւնն է եւ լաւ պիտի ըլլայ, որ պատկան մարմինները նախաձեռնեն լոյս ընծայելու անոր երկերու լիակատար ժողովածուն: "Երուանդ Օտեանի քաղաքական երգիծանքը արդիական է ոչ միայն Հայերի, այլեւ յետխորհրդային գրեթէ բոլոր երկրների, ի վերջոյ՝ աշխարհի համար։ Նա համաշխարհային մեծութիւն է", եզրափակած է Սրապիոնեան:
* * *
Հատուած մը Օտեանի «Ընկեր Փանջունի» վէպէն
Կենսագրական նոթեր
Ընկ. Բ. Փանջունիի մասին
Կեանք մը, որ տակաւին իր ամբողջ շրջափոխութիւնները չէ կատարած եւ իր գործողութեան ամենէն եռանդուն փուլին մէջ կը գտնուի, կարելի չէ լիակատար կերպով ներկայացնել եւ նոյնիսկ անխոհեմ յանդգնութիւն մըն է այդպիսի կեանքի մը վրայ դատաստան կտրել կամ կարծիք յայտնելը: Ուստի ապագայ կենսագիրներու թողլով Ընկ. Փանջունիի վարքն ու արարքները իրենց ամբողջութեամբ ներկայացնելու այնքան դժուար որքան անհրաժեշտ աշխատութիւնը, ես պիտի գոհանամ կցկտուր ծանօթութիւններ տալով միայն ընկերվարական նամականիի հերոսին վրայ, պարզապէս նիւթեր` ապագայ կենսագիրներու գործը դիւրացնելու նպատակով, եւ կամ սանկ ըսեմ` ատաղձներ այն յիշատակարանին համար զոր երախտագէտ հայութիւնը օր մը պիտի կանգնի իր հերոսներուն ի պատիւ:
Ընկեր Փանջունի կրտսեր զաւակն է տրապիզոնցի ընտանիքի մը ու ծնած է 1875-ին: Մայրը տղաբերքի հետեւանքով մեռած է, առանց սնուցել կարենալու իր երախան զոր մեծցուցած են այծի կաթով: Ուրիշ կենսագիր մը գուցէ հետեւութիւններ հանել փորձէր այս աննշան դիպուածէն` ընկեր Փանջունիի ունայնութիւնն ու թեթեւութիւնը վերագրելով իր առած այդ նախնական սնունդին: Ես, ինչպէս ըսի, չեմ ուզեր որեւէ դատաստան ընել, այլ կը բաւականանամ իրողութիւնները արձանագրելով:
Փանջունի շատ ուշ լեզու ելած է, բայց անգամ մը խօսիլ սկսելէ ետքը, ալ բերանը դիւրաւ չէ գոցած: Քանի կը մեծնար, այնքան կ՚աճէր իր խօսելու կատաղութիւնը, այն աստիճան, որ խեղճ հայրը ստիպուեցաւ բժիշկի դիմել այդ անսովոր երեւոյթին դարման մը գտնելու համար: Բժիշկը քննեց տղան, լեզուն նայեցաւ, կոկորդը նայեցաւ, աչքերուն նայեցաւ եւ վճռաբար ըսաւ հօրը.
– Ճար ու դարման չկայ, այս տղան միշտ պիտի խօսի:
– Բայց տանը մէջ ալ դիմացուելիք բան չէ:
– Բամպակ թխեցէք ականջնիդ, աս է միակ միջոցը,– պատասխանեց բժիշկը:
Հակառակ իր խօսելու մարմաջին` փոքրիկն Փանջունի յաճախ սխալ կը գործածէր բառերը, բոլորովին աղաւաղելով անոնց նշանակութիւնը: Օր մը սեղանի մը վրայ դրուած արժէքաւոր անօթ մը կ՚առնէ ու գետին նետելով ջարդ ու փշուր կ՚ընէ:
Հայրը, իրիկունը գործէն վերադարձին, կը տեսնէ եղածը եւ տղան կանչելով ու անօթին կտորտանքները ցոյց տալով կը գոչէ.
– Ծօ՛, ի՞նչ ես ըրեր անօթը:
– Շինեցի հայրիկ,– կը պատասխանէ փոքրիկ Փանջունի միամիտ համոզումով մը:
– Ծօ՛ ի՞նչ շինել, կոտրեր ես, շան զաւակ:
– Չէ, հայրիկ, շինեցի,– կը պնդէ տղան:
Ի զուր հայրը երկար-բարակ կը բացատրէ թէ` երբ առարկայ մը գետին նետելով կտոր-կտոր կ՚ընենք, այդ գործողութիւնը շինել բառով չի բացատրուիր այլ՝ կոտրել: Անկարելի եղաւ բառագիտական այդ նրբութիւնը հասկցնել Փանջունիին, որ շարունակեց տանը մէջ գտնուած գաւաթները, պնակները, շիշերը կոտրտել եւ ամէն անգամ որ «ի՞նչ կ՚ընես կոր» ըսելով զինքը կը յանդիմանէին անդրդուելի ու անխռով կը պատասխանէր.
– Կը շինեմ կոր:
Դպրոցին մէջ Փանջունի ընկերներուն հետ վիճելով ու ճառ խօսելով ժամանակ կ՚անցընէր, իսկ դասերուն բնաւ չէր հետեւեր, չհաւնելով կա՛մ դասատուին, կա՛մ դասագրքին, կա՛մ դասարանին եւ կա՛մ տետրակին ու գրչի ծայրին:
Օր մը թուաբանութեան խնդրի մը մասին վէճ ունեցաւ իր դասընկերներէն մէկուն հետ:
– Հինգ անգամ հինգ` քսանհինգ կ՚ընէ,– կ՚ըսէր ընկերը, որ ողջամիտ տղայ մըն էր եւ որ յետոյ հարուստ վաշխառու մը եղաւ:
– Չէ,– կը յամառէր Փանջունի,– հինգ անգամ հինգ` յիսուն կ՚ընէ:
– Ո՛չ, քսանհինգ կ՚ընէ:
– Յիսո՛ւն կ՚ընէ:
Միւսը տեսնելով թէ դժուար, ինչ կ՚ըսեմ, անկարելի է խօսք հասկցնել Փանջունիիn եւ չուզելով անօգուտ կռուի մը տեղի տալ, հաշտարար հոգիով մը պատասխանեց.
– Լաւ, ես թող այնպէս գիտնամ թէ` քսանհինգ կ՚ընէ, դուն ալ այնպէս գիտցիր թէ` յիսուն կ՚ընէ, ու ալ չխօսինք այդ մասին ու երթանք միատեղ գնդակ խաղանք:
– Չ՚ըլլար,– պնդեց Փանջունի,– պէտք է որ նախ համոզուիս թէ հինգ անգամ հինգ յիսուն կ՚ընէ:
– Այդ անկարելի է:
– Անպատճառ պէտք է որ քեզ համոզեմ,– շարունակեց մեր հերոսը, հետզհետէ բորբոքուելով:
– Երբեք չեմ կրնար համոզուիլ եւ դուն ալ երբեք չես կրնար ապացուցանել,– մռնչեց Փանջունի,– առ քեզի համոզիչ ապացոյց մը:
Եւ գետնէն քար մը առնելով իջեցուց խօսակիցին գլխուն:
Գլուխը վիրաւորուեցաւ թեթեւապէս, բայց տղան կրկին չհամոզուեցաւ թէ` հինգ անգամ հինգ կրնայ յիսուն ընել, եւ լալով գնաց բողոքելու վարժապետին:
Վարժապետն իսկոյն կանչեց Փանջունին եւ`
– Ինչո՞ւ ընկերոջդ գլուխը պատռեցիր,– գոչեց ձայնով մը որով Եհովա ըսած էր Կայենին` «ի՞նչ ըրիր քու եղբօրդ»:
– Զինքը համոզելու համար,– պատասխանեց ապագայ պրոփականտիստը հանդիսաւորապէս:
Հայրը տեսնելով իր զաւակին այս տարօրինակ ընթացքը, յաճախ ակռաները կրճտելով կը պոռար.
– Փորձանք պիտի ըլլաս, փորձանք…
Խեղճ մարդը կը սխալէր իր լաւատեսութեանը մէջ: Փանջունի փորձանք չպիտի ըլլար, այլ յեղափոխական գործիչ:
* * *
Տասնեօթ տարեկան պատանի մըն էր Փանջունի երբ իր հայրը կորսնցուց: Երէց եղբայրը, որ իրմէ տասը տարեկան մեծ էր, արդէն իսկ ամուսնացած, տուն-տեղ եղած վաճառական մըն էր, բաւական լաւ դիրքի տէր: Իր հօր մահուընէ հազիւ ամիս մը ետքը Փանջունի արդէն գժտուած էր անոր հետ եւ տունը թողած` պահանջելով իր ժառանգութեան բաժինը: Եղբայրը առանց դժուարութեան, անմիջապէս յանձնեց 800 ոսկիի մօտ գումար մը, որ Փանջունիի ամբողջ ժառանգութիւնը կը ներկայացնէր:
Մեր պատանին դրամը առնելով Պոլիս եկաւ, երեք տարի անձնդիւր կեանք մը վարեց եւ օր մըն ալ տեսաւ որ փարա մը չէ մնացած գրպանը: Այն ատեն եղբայրասիրական զգացումները արթնցան իր մէջ, գորովալից նամակ մը գրեց Տրապիզոն եւ իր կարօտակէզ սէրը յայտնելով` ճամբու ծախք մը ուզեց իր հայրենի երդիքը վերադառնալու համար:
Եղբայրը «Կորուսեալ էր եւ գտաւ»-ի տպաւորութեան տակ` իսկոյն պէտք եղած գումարը ղրկեց Փանջունիին, որ երկու շաբաթ ետքը հասաւ Տրապիզոն ու ինկաւ եղբօրը թեւերուն մէջ:
Փանջունի տեսաւ, որ երեք տարուան միջոցին իր անդրանիկը կրկնապատկած էր հարստութիւնը եւ շնորհիւ իր գործունեայ աշխատասիրութեան, քաղաքին մէջ առաջնակարգ դիրք մը գրաւած. միւս կողմէ տեսաւ նաեւ որ այդ ժամանակամիջոցին ինքը փճացուցած էր ամբողջ իր ժառանգութիւնը եւ այսօր փարա մը չկար գրպանը: Այս երկու տեսողութիւնները իրար մօտեցուց, իրար խառնեց, բաղադրեց, քննեց, տարրալուծեց եւ այդ քիմիական գործողութիւններէն իր մէջ ծնաւ ընկերվարութիւնը:
Այն ատեն ըմբռնեց թէ ինչ դժոխային անարդարութիւն էր քափիթալիզմը, եւ թէ ինչ հրամայական պահանջք էր հարստութեան հաւասար բաժանումը: Փանջունի գտած էր իր Դամասկոսի ճամբան. «Եղիցի լոյս»-ը հնչած էր իր մտքին մէջ:
Ընկերվարական էր:
Ու ալ Տրապիզոնի խաղաղիկ սրճարաններուն մէջ, առտուընէ մինչեւ իրիկուն, կը լսուէր Փանջունիի ձայնը, որ կը գոռար, կ՚որոտար ընկերային անիրաւութեանց դէմ, որոնք կը սպառնային կործանել, բնաջինջ ընել զինք. միամիտները ապշահար կը նայէին այդ անդադար խօսող մարդուն, իսկ խելացիները քիթերնուն տակէն խնդալով` կ՚երթային իրենց գործին:
Իսկ ան կը խօսէր, կը խօսէր ու կը խօսէր:
Խեղճ եղբայրը շուարած շլմորած` չէր գիտեր ինչպէս ազատիլ այս փորձանքէն:
Վերջապէս օր մը ըսաւ Փանջունիին.
– Եղբայր, բան մը մտածեցի:
– Զարմանալի բան,– պատասխանեց մեր հերոսը:
– Ինչո՞ւ, ի՞նչ բան զարմանալի կը գտնաս,– հարցուց միւսը շփոթած:
– Զարմանալի է, որ բան մը կրցած ես մտածել,– ըսաւ Փանջունի,– որովհետեւ դուք վաճառականներդ, քափիթալիսթներդ մտածելու կարողութիւն չունիք:
Փանջունի այսպէս սիրուն խօսքեր շատ ունէր եւ եղբայրը վարժուած էր անոնց, ուստի առանց բարկանալու իր խօսքը շարունակեց.
– Մտածեցի, որ փոխանակ հոս պարապ ժամանակ անցընելու, քեզ Մարսիլիա վաճառականական դպրոցը ղրկեմ, ուր երեք տարի մնալով կրնաս վկայականդ առնել եւ հոս վերադառնալ, ուր միասին կը շարունակենք իմ գործս:
Եւրոպայի մէջ ուսանող ըլլալու գաղափարը ժպտեցաւ Փանջունիին, որ անմիջապէս պատասխանեց.
– Շատ լաւ գաղափար է եւ սիրով կ՚ընդունիմ:
Ամիս մը վերջը Փանջունի երկու ձեռքը մէյմէկ պայուսակ Ժոլիեթի քարափը կը դնէր ոտքը:
Շաբաթ մը մնաց Մարսիլիոյ մէջ, վաճառականական դպրոցը այցելեց, ծրագիրը աչքէ անցուց, գործին չեկաւ ու շոգեկառք նստելով գնաց Ժընեւ, ուր արձանագրուեցաւ իբրեւ սոցիալ գիտութիւններու ազատ ուսանող: