Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (95) Հոկտեմբեր 2019

Գրական-Մշակութային

ՅՈՒՇԵՐՈՒ ՇԱՐՔԷՆ

ՆՈՐ ՄԱՐԱՇԷՆ... ԹԱԼԱՊԻԱ

(Տեսարաններ)

Վարդան Թաշճեան

kragan
Թալապիան 1950-ին, կախուած սուճուխները, կաթսան եւ մեծ մայրս՝ ձախին

 

Մանկական տարիներուս մտքիս մէջ՝ խեղճուկ տուներու, խանութներու, նեղ փողոցներու եւ կեդրոնը՝ Ս. Քառասուն Մանկանց տիրական եկեղեցիով, հարազատ պատկեր եւ օճախ մնացած է Պուրճ Համուտի Նոր Մարաշ թաղամասը, «Նոր»ը պահելով աւելի ածական քան թէ՝ երեւոյթ, յետ-եղեռնեան խոնարհ պայմաններու պաճուճապատանքին մէջ:
Նոր Մարա՜շ...
Ինքնին քաղցրահունչ երկու սկզբնաբառերն էին ամէն մէկ կառոյցի, այդ շրջանի սահմաններուն մէջ, եկեղեցի՛, դպրո՛ց, սրա՛հ, ակո՛ւմբ, հայրենակցական միութիւն, բարեսիրական հաստատութիւն, դարմանատուն կամ շուկայ: Փողոցներն անգամ անուն չունէին, այլ միայն՝ «Նոր Մարաշ» եւ շէնքին թիւը, իբրեւ հասցէ: Տեղացին յատուկ պարծանք եւ ուրախութիւն կը զգար այդ աղքատութեան մէջ, հայրենական Կիլիկիոյ փարթա՛մ ու դիւցազնայի՜ն Մարաշի օդը շնչելու այս Նո՛ր Մարաշի ա՛լ ապահով երկնքին տակ: Ընտանեկան մթնոլորտ մը կը տիրէր ամէնուրեք, եկեղեցիէն ու դպրոցէն մինչեւ ակումբ, խանութներէն մինչեւ Մեծ ու Փոքր երկու Բաղնիքները, «Արաքս» սինեմայէն մինչեւ «Գերմանիկ» սրահը, կօշկակարներու «թախ-թախ»էն մինչեւ թաղէ թաղ կառքի վրայ վաճառորդներու «պատտիխ պէլէտի» (տեղական ընտիր ձմերուկ) մունետիկեան կանչը, մինչեւ՝ սառը շատոնց հալած եւ աչքերը փոսացած «թազա սէմէք»ը (թարմ ձուկ), մինչեւ տակաւին՝ Նահր գետին նեխած ջուրերուն ծննդաբերած խայտաբղէտ ու խայտառակ մժեղները:
Բնակչութեան մէկ մասը «հին Մարաշցի» էր, շատեր՝ իրարու ազգական, իսկ եթէ ոչ՝ անպայման ծանօթ կամ բարեկամ: Դուռ-դրացնութեան այժմու ինքնամփոփ վերաբերումը չկար, այլ կային առանց ժամադրութեան սուրճի եւ շաղակրատութեան փոխադարձ այցերը, պատուհաններէն ժայթքող քահ-քահներով, իբրեւ առօրեայ կեանքի թթխմոր: Պատրաստուած ճաշեր կամ տօնական օրերու ճիտապուր, անուշապուր, գաթայ, կարկանդակ, ներկուած հաւկիթ, պնակ-պնակ, տունէ տուն, խոհանոցէ խոհանոց կը փոխանակուէին, սիրայօժարօրէն, ե՛ւս սերտացնելով յարաբերութիւններու բնականոն աստիճանը:
Պարզութեան մէկ ուրիշ երեսը պարագայականօրէն արմատացած թրքախօսութիւնն էր, հին սերունդին խօսակցական լեզուն, առանց սակայն հայութիւն վիրաւորելու եւ Եղեռնի զոհերուն յիշատակը արատաւորելու դիտաւորութեան: Թրքերէնով անէծք ու հայհոյանք անդադար կը տեղար դարաւոր թշնամիին հասցէին, նոյն ատեն հաւատամքով ու գիտակցութեամբ դաւանելով հայու ոգին մատղաշ սերունդի ներկայացուցիչներուն մօտ, մինչեւ որ «թրքերէնով խօսողին հայերէն պատասխանէ» կարգախօսը եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան ու ազգային կազմակերպութիւններու հաւաքական ջանքերը յաջողեցան վերջակէտ մը դնել անբաղձալի այդ կացութեան:
* * *
Միջանկեալ, ասիկա այն թուրքն է, որ անտեսելո՛վ, արհամարհելո՛վ միջազգային ամէն օրէնք կամ իրաւունք, այս օրերուն, Կիպրոսի բարբարոսային իր ներխուժումէն 45 տարի ետք, բռնագրաւուած յունական Ֆամակուստա ծովեզերեայ գեղեցիկ, բայց ամայացած, որբացա՛ծ քաղաքը կ'ուզէ անկուշտօրէն իւրացնել, վերաբանալ, վերաբնակեցնել՝ այս անգամ թուրքերով եւ վերակոչել... Մարա՜շ: Նո՜ր Մարաշ, քիչին գալով կարծես յափշտակած մեր հի՜ն Մարաշը....
* * *
Նոր Մարաշի հարազատութիւնը բնորոշող երեւոյթ էր նաեւ յորջորջումներու շարքը: Կիւքիւր, Սանճաքլը, Պոքսէր Արամ, Էմմը Օղլու, Պէրպէր Միսաք, Սայաճի Աւետիս... ամէն մէկը՝ հին Մարաշի մէկ բեկորը, վերածնած ընտանիքով նոր կեանք, նոր հայութիւն կերտելու ասպնջական երկրի մը գիրկին մէջ:
Ապրիլ 24-ը, Վարդանանցը, Մայիս 28-ը կ'ոգեկոչէր նոյն շունչով, ուխտով ու ապագայի յոյսերով, փակելով խանութ, գրասենեակ, գործ, գործարան, դպրոց: Եկեղեցւոյ զանգը լսե՞ց, ամէն զբաղում կը սառէր պահիկ մը, Աստուածահաճոյ իր խաչը հանելու համար: Հեռուէն քահանան տեսա՞ւ, չէր անտեսեր, քայլերը չէր փոխեր, այլ կը մօտենար եւ երկիւղածութեամբ ձեռքը կը պագնէր «Օրհնեցէ՛ք, Տէր Հայր»ով մը: Պարզամիտ մարդիկ, հնամենի, թերեւս անուս, բայց շատ անգամ ուսեալէ մը աւելի քաղաքավար, համեստ, խոհեմ, իմաստուն, սրամիտ, լեզուանի՛, ինչ փոյթ թէ բնազդաբար ու նոպայական՝ հայհոյանքի քանի մը պատառ սպրդէր այդ լեզուէն, նարտի սեղանին վրայ, չար բախտի մէկ պահուն: Նահապետականութիւն մը կար, բարի սովորութիւններու անձնատուր: Հարուստը հարուստ էր, աղքատը՝ աղքատ, բայց վարի խաւը ցոյցի կամ բողոքի չէր դիմեր վերի խաւին դէմ, դասակարգային այս տարբերութեան համար: Փառք կու տար Ամենակալին, որ արեւը ըմպելու երջանկութիւնը կը վայելէր անիծեալ թուրքին եաթաղանէն շատ հեռու, ինչ գոյն ալ ցոյց տային ընկերային կեանքի ոլորտները:
Առտու կանուխ, արեւը դեռ չծագած շարժումը ծայր կու տար փողոցներուն մէջ: Փռապանը, կաթնավաճառը, նպարավաճառը, մսագործը աշխատանքի կը լծուէին վերանորոգ աշխուժութեամբ առ ի պատրաստութիւն հետզհետէ ներխուժող յաճախորդներու բանակին, մինչ պաշտօնեաներու եւ բանուորներու խումբը, կէսօրուան ուտելիքը ձեռքին կ'ուղղուէր դէպի հանրակառքի կայան, ժամ առաջ հասնելու աշխատատեղի, հայու իր քրտինքը զոհաբերելու ի խնդիր՝ աքսորական ճամբու ճիրաններէն ճողոպրած ընտանիքի մը բազմապիսի կարիքներու գոհացման: Անձնական ինքնաշարժը սովորական տեսարան մը չէր այդ նեղ ճամբաներու երկայնքին, եւ մարդկային կեանքն ալ կ'եռար աւելի մայթերու վրայ քան թէ՝ ասֆալթին:
Մեծ հայրս, Գասպար աղան, անուն մըն ալ իրը՝ «Տաշճը Գասպօր», հակառակ յառաջացած տարիքին, ոտքը ոտքին վրայ՝ նարկիլէով «վախըթ» (ժամանակ) անցընողը եւ հանգիստ որոնողը չէր: Ապրուստի հոգով սնանող հայու տարագիր մըն ալ ինք, միւսներէն առաջ կ'արթննար, կ'իջնէր մեր տան գետնայարկ «փաչա»յի իր ճաշարանը, փոքր կաթսաներու մէջ մեծ մօրս օգնութեամբ կը խաշէր միսը, կը համեմէր սխտորի, պղպեղի ու կիտրոնի հետ եւ տաք պնակի գոլորշիէն տարածուող ախորժաբեր բուրումով սննդարար այս ուտելիքը կը հրամցնէր անոր սիրահարներուն, ձմրան մանաւանդ, դուրսի ցուրտին ու անձրեւին ա՛լ աւելի բազմապատկելով զայն դգալելու մարմաջը: Եթէ երբեք մաղձաճարպի (քոլեսթերոլ) աստիճանն ալ վերելք արձանագրէր երակներէն ներս, ի՜նչ փոյթ: Շատ առտուներ ինծի ալ կը կերցնէին այս «ճարպապուր»ը, դպրոց ուղղուելէն առաջ, պնդելով, որ ոսկորներուն «իլիկ»ն ալ (ծուծ) անպայման կլլեմ, որպէսզի «զօրանամ» դասերէն առաջ:
Առտու մը, պատահեցաւ որ 5 լիբ. ոսկի թղթադրամ մը գտնեմ գետինը, սեղաններէն մէկուն տակ: Քիչ դրամ չէր այդ օրերուն: Ուրախութիւնս երկար չտեւեց սակայն:
- «Պա՛խ օղլում, պու փարա սէնին օլամազ, օնուն սահիպի վար, պանա՛ վեր պախալըմ, էֆֆէրիմ»:
- «Նայէ՛ տղաս, այս դրամը քուկդ չի կրնար ըլլալ, անոր տէրը կայ, ինծի տո՛ւր նայիմ, ապրի՛ս»:
Ցնծութեանս վրայ քամուած այս քացախը սակայն բարոյական կարեւոր դաս մը տուած եղաւ ինծի, կանուխ տարիքէն ծանօթանալու մարդկային խղճամիտ եւ արդար վերաբերումին: Քանի մը օր ետք դրամին տէրը գտնուեցաւ եւ 50 ղրուշով վարձատրեց զիս: Մաքո՛ւր գործ:
Բարի եւ ուղղամիտ մարդ էր մեծ հայրս, հին սերունդի մարաշցիներէն, պապենական իր տան երազով օրօրուն: Օրուան յոգնութիւնը կը փարատէր, երբ զիս գտնէր իր գիրկին մէջ:
Չափազանց կը յուզուէր «Մարտիկի Երգ»ը՝ «Թռչէի մտքով տուն»էն, գաւաթ մը երկու օղիի ազդեցութեան տակ: Ամէն անգամ իր խնդրանքին վրայ, երբ երգը երգէի իր բոլոր տուներով, 25 ղրուշ մը կը սահեցնէր ափիս մէջ, յորդառատ արցունքները աչքին: Քանի մը առիթներով չարաշահեցի իր այս ազնուութիւնը, մանկական անկարգութեամբ եւ երգին առաջին տունին՝ քառորդ ոսկին գրպանելուս պէս կծիկը տուի, մնացեալ տուները թողելով իր մխիթարական երեւակայութեան:
Նման չարաճճիութիւն մը հարկաւ անկարելի էր երեւակայել նախակրթարանիս՝ Նոր Մարաշի Ս. Քառասուն Մանկանց Վարժարանի կամարներուն տակ, ուր տնօրէն Սեդրակ Զաւէնի գերմանական «տիսիբլին»ը, բուրվառի պէս առջեւ ետեւ ճօճուող ձեռքի սրածայր գաւազանով, ազդանշան էր գլխու գալիքին, դպրոցական ներքին կանոններու խախտումին դիմաց:
«Գողութիւն ըրէ՛ք, բայց մի՛ բռնուիք», կը յայտարարէր երբեմն, բարձրաձայն, զբօսանքներէն ետք շարքի կեցած հարիւրաւոր աշակերտներուն, դասարան ուղղուելէ առաջ: «Գողութիւն»ը, հոս, իրեն համար «անկարգութիւն»ն էր, որուն սահմանումը լաւ կը հասկնար ու կը հասկցնէր դպրոցին կարգապահութիւնը բարձր պահող հեղինակաւոր, խստապահանջ եւ շուքը ծանր մօտեցումով: Երբեմն զբօսանքին վազե՛լն անգամ կը նկատուէր արգիլեալ գօտի, փոքրիկի մը զարնուելու եւ անզգուշաբար զայն գետին տապալելու վտանգը կանխելու նպատակով: Նեղ կու գար բակը բաղդատած՝ աշակերտութեան թիւին:
Հայերէն լեզուի մեր ուսուցիչն էր Պրն. Լեւոն Ագխաչերեանը, գրական ծածկանունով՝ Զարեհ Զարգուն: Համակրելի եւ զուարթամիտ մարդ մըն էր: Կը սիրէի զինք եւ իր դասաւանդած նիւթը: Դասը պահանջելու իր սովորութիւնն էր պատ հանելու աշակերտը, դասագիրքով եւ կատարելու սահուն ընթերցումի, բառագիտութեան եւ ուղղագրութեան քննութիւն: Շատ կը նեղանար ուղղագրական արտառոց սխալներէն եւ յաճախ պահի լրջութիւնը շաքարող կատակով, սա սպառնալիքը կու տար դասարանին:
- Ձեր մէջէն կարծեմ մի քանի հոգի պիտի դնեմ խոշոր պարկի մը մէջ, բերանը լաւ մը պիտի կապեմ, ծանր քարով եւ պիտի նետեմ Նահր գետին մէջ...
Առիթով մը պատին վրայ գրեց նմանաձայն երկու բառեր, հաջող- յաջող եւ պատ ելած աշակերտին դառնալով հարցուց:
- Հիմա մէկ մէկ ըսէ՛ նայիմ այս բառերուն իմաստը:
Դասընկերս քիչ մը վարանոտ, ուզեց վստահ ըլլալ տալիք պատասխանին վրայ եւ յետոյ խիստ գոհունակ՝
- Առաջի՛նը պարոն, շունը կը հաջէ՛, շունի ձայն...
- Լաւ, միւսը՞...
- Միւսն ալ... մա՛րդը կը «յաջէ», պարոն...
Ահագին խնդուք մը պայթեցաւ դասարանին մէջ, Պրն. Զարգունն ալ միասին, իր մի քանի ոսկի ակռաներուն ամբողջական ցուցադրութեամբ: Վստահաբար բարեկամս «կը յաջողի» պիտի ըսէր, բայց այդ վայրկեանին, բոլորին աչքին առջեւ լեզուն դաւաճանած եղաւ իրեն, ինչ որ պատահական է միշտ:
Իբրեւ աշակերտ պարտաւոր էինք եկեղեցի ներկայանալ ամէն Կիրակի, պատարագին, դպիր ըլլայինք կամ ոչ: Դպրապետն ալ իր սաստերով ետ չէր մնար Սեդրակ Զաւէնեանի խստութենէն, եթէ երբեք համարձակէինք եկեղեցւոյ դասը, խորանին առջեւ կողմնակի խօսիլ, գետինը նստած ոտնածալ, մեզի համար երկարապատում եւ անհասկնալի քարոզի մը պահուն:
Բայց առանց բացառութեան, «ստեպղինն ալ, գաւազանին կողքին» իր համը կ'արտայայտէր դրական գործունէութեան ի տես:
Ատենամարզանքներուն, որոնք տեղի կ'ունենային եկեղեցւոյ մէջ, գեղեցիկ արտասանութիւն մը, մեներգ մը, օրինակելի արարք մը եւ կամ առաջնակարգ արդիւնքներ դասերու մէջ անպայման կ'արժանանային գովեստի, բարենիշի, ծափահարութեան: Իբրեւ դպիր, երբ հանգուցեալի մը դագաղին առջեւէն մոմակալը բարձր բռնած կը կտրէինք եկեղեցիէն մինչեւ Պուրճ Համուտի գերեզմանատունը երկարող քանի մը քիլոմեթր ճամբան, մէկ լիբանանեան ոսկի մըն ալ կը մտնէր գրպան, բառերէն անդին գործնական գնահատումով:
Կը պատահէր երբեմն, որ անսպասելի եւ անհաճոյ զուգադիպութեամբ եկեղեցւոյ թաղը կը զգենուր հակոտնեայ վիճակ: Խլացուցիչ ճչակներով հարսանեկան ինքնաշարժներու ժամանումը աւետող կարաւանը, սպիտակ ժապաւէններով զարդարուն՝ կը հարկադրուէր կանգ առնել մայր դարպասին չհասած, սպասելով, որ նոյն պահուն սեւ ժապաւէններով ուսամբարձ դագաղ մը տեղաւորուի մեռելակառքին մէջ, լաց ու կոծի սեւազգեստ սգակիրներու խումբը ետեւէն: Դառն իրականութի՞ւն, թէ՝ կեանքի անխուսափելի երեւոյթ:
Եկեղեցիին կից հետաքրքրական կեդրոն մըն էր Էմմը Օղլույին գրախանութը: Բերնէ բերան թխմուած գիրքեր, տետրակներ, գրենական գոյքեր, դասագիրքեր, վէպեր, մինչեւ իսկ Շէյքսպիրի «Օթէլլօ»ն կարելի էր գտնել հոն, այդ դէզերուն մէջ: Լաւը այն էր, որ գործածուած դասագիրքեր ետ կ'առնէր յարմար գինով եւ նորոգելէն ու վերակազմելէն ետք, չնչին շահով մը դարձեալ կը վաճառէր թաղի փոքրիկներուն, տասնամեակներ առաջ իր նպաստը բերած ըլլալով այսօրուան վերամշակման (recycling) համատարած ջանքերուն...: Միտքիս մէջէն ելքի վիզա չէ առած երբեք Էմմը Օղլուին ֆիզիքականը, բարձր իր հասակով եւ քիթին տակի քառակուսի պէխով, Սեդրակ Զաւէնինին նման:
Տուները բաղնիք ունէին, սակայն տարբեր էր Նոր Մարաշի երկու Մեծ ու Փոքր արեւելեան Բաղնիքներու եզական հաճոյքը: Այրեր եւ կիներ օրուան տարբեր ժամերուն հոն կ'առնէին իրենց լոգանքը, արբեցուցիչ այդ մթնոլորտին մէջ, ու աւելի վերջը գորգապատ օթեակներու բարձերուն վրայ կը ցամքեցնէին իրենց տաք մարմինը պաս-պաղ «կազոզ» Ժալլուլի մը կլկլացող պղպջակներուն հետ: Անմեղունակ ու անգիտակից՝ փոքր տարիքիս մօրս հետ կ'երթայի լոգանքի: Շոգեպատ այդ սենեակներուն մէջ, ձիւնի պէս կը մաքրուէր մարմինը, «քէսէ»ներու եւ շփոցներու խարտոցումէն, հոգ չէ թէ քերթուէր ու ցաւէր կարմրած մորթը: Չարաբաստիկ օր մը սակայն, մանկական սրբութենէս քիչ մը շեղելով կը թուի թէ պէտք եղածէն աւելի երկա՜ր ու բերանաբաց դիտած ըլլամ, դիմացը, ոտքի վրայ գլուխէն վար թասով ջուր թափող մօրէմերկ մանկամարդուհին:
- Նայէ՛, նայէ՛, նայէ՛, սըւոր նայէ՛, անամօթ, ա՛ռ քեզի ...
Մօրս յանկարծական շառաչուն ապտակին հետ, ոչ միայն բերանս գոցուեցաւ, այլեւ գլուխս ալ ուժգնօրէն ոլորուեցաւ դէպի ուրիշ մերկութիւն՝ բաղնիքին պա՛տը, քիթս դպցնելու չափ, պատիժս բազմապատկող որոտագոչ հրամանով մը, որուն արձագանգը պատէ պատ պտոյտ կատարեց լոգարանի տարածքին:
- Վաղուընէ սկսեալ այլեւս պապայի՛դ հետ կու գաս... խա՛լաս (վերջացաւ)...
Տարիներ ետք, երբ զուարճանքով կը յիշէինք այս դէպքը, մայրս հետեւեալ խոստովանութիւնը կ'ընէր ինծի:
- Առաջին պատիժին ձայն չհանեցիր տղա՛ս, բայց երկրորդին շատ լացիր... ինչո՞ւ...:
Մեր տան դիմացը կաթնավաճառ մը ունէինք՝ բարի մարդ
մը, որ գործին բերումով ամէն առտու կանուխ, երբ դեռ անոյշ քունի մէջ կ'ըլլային թաղեցիները, խանութին մետաղեայ փեղկը վեր կ'առնէր նեղացուցիչ ճռնչիւնով, որքան ալ որ կը փորձէր զգոյշ ըլլալ: Յետոյ կաթի խոշոր սաները, ոչ նուազ դղրդիւնով կը զետեղէր գերմանական բանակայինները յիշեցնող եռանիւ «մօթօրսիքլէթ»ին մէջ, փեղկը նորէն կը թրթռացնէր, այս անգամ դէպի վար, խանութը գոցելու համար, որմէ ետք կը սկսէր ընդհանուր լռութիւնը ականահարող բո՛ւն արարողութեան...՝ «մօթօրսիքլէթ»ը աշխատցնելու: Այդ անշնորհք մեքենան ալ շուտով աշխատէ՞ր գոնէ: Ութը տասը փորձ կ'ըլլար ֆը՛ս, ֆը՜ս..., կը մարէր, նորէն ֆը՜ս, ֆը՜ս, ֆը՜ս մինչեւ որ մէկէն ի մէկ բռնկէր ու հնազանդէր տիրոջ յամառ ճիգերուն: Հոն ալ չէր վերջանար գործողութիւնը, եւ որպէսզի չմարի, մարդը այս անգամ եօթը-ութը ահեղ պրու՜մ, պրու՜մ-ներով կը փորձէր տաքցնել մեքենան, բայց նոյն ատեն շխրտացնելով դո՛ւռ, պատուհա՛ն, փե՛ղկՙ, ինչ որ գտնուէր ձայնի ալիքներու գօտիին մէջ: Բնականաբար, մարդոց համբերութիւնը տեղի տուաւ լուրջ դժգոհութեան ու բողոքի, որուն վրայ կաթնավաճառը հասկացողական եւ մեղանչողական հարկադրուեցաւ բեռցուած «մօթօրսիքլէթ»ը լռելեայն հրել մինչեւ Սին էլ Ֆիլի մայր ճամբան եւ հո՛ն, թաղին անկի՛ւնը ռմբակոծել խաղաղութիւնը, ճի՛շդ մեր դրացիներէն հանդարտաբարոյ Սարգիս աղային ննջարանի պատուհանին առջեւ: Մէկ-երկու, մէկ-երկու, օր մըն ալ Սարգիս աղան՝ ա՛լ ճարահատ, իր զայրոյթը ցմրուր պարպեց տան տանիքէն շպրտուած դոյլ մը լեցուն ջուրին հետ, ֆըս-ֆըսը սկսած չսկսած... «Էօյլէ օլմազ, պէօյլէ օլո՛ւր», «այդպէս չըլլար, այսպէ՛ս կ'ըլլայ»ի օրէնքը առնելով իր ձեռքերուն մէջ, իբրեւ արմատական լուծում տիրող անհամութեան: Ճիշդ չէր եղածը, բայց անկէ ետք ա՛լ կաթնավաճառը չտեսանք: Խանութը ձգեց եւ գնաց ուրիշ տեղ: Հո՛ն ի՞նչ եղաւ... Աստուած գիտէ:
Տարի մը, ճամբաներուն վիրաւոր վիճակը դարմանելու համար Պուրճ Համուտի քաղաքապետութիւնը ասֆալթի փոխարէն նախընտրեց սիմենթով սալայատակել ամէնէն բանուկ փողոցները, ներառեալ մեր տան առջեւինը:
Քանի մը օր արգիլուեցաւ ճամբու գործածութիւնը, մինչեւ որ լաւ մը չորնայ սիմենթը եւ նոր վէրքեր չբուսնին անոր վրայ... Անցորդներուն համար սակայն մէկ մայթէն դիմացի մայթ անցքը դիւրացնելու համար լաստանման յատուկ կոճղեր զետեղուեցան իբրեւ կամուրջ, ժամանակաւոր կերպով, քաղաքապետարանի ոստիկանի մը սուլիչի հսկողութեան տակ: Երկրորդ օրը, թաղի կատուներէն մին, հլու հնազանդ հետեւելով կանոնին, կամրջակներէն մէկուն վրայէն դանդաղօրէն քալած պահուն, ոստիկանը հեռուէն ազդարարական սաստիկ սուլոց մը արձակեց: Խեղճ կենդանին, շփոթահար, փոխանակ շարունակելու իր ճամբան բնազդական ոստումով մը, ինքզինք գտաւ թաց սիմենթին վրայ ու փախչելու իր անճարակ փորձին մէջ, խորունկ ձիւնի մէջէն քալողի մը պէս չորս թաթերուն փակած սիմենթը սկսաւ թօթուել ու սրսկել չորս դին, մինչեւ որ հեռանայ վտանգէն... Սուլիչը փրկարար դեր չունեցաւ, ընդհակառակը պատճառ դարձաւ, որ կատուին թաթերը յիսունէ աւելի փոսիկներ կտակեն ճամբուն, Հոլիվուտի առասպելական դերասաններուն ափերուն պէս:
Անտանելի էր Նոր Մարաշի եւ ընդհանրապէս Պէյրութի տաքը ամրան եղանակին: Հեղձուցիչ խոնաւութիւնը, քրտինքը, Նահր գետի գարշահոտութիւնը անշնչելի կը դարձնէին մթնոլորտը, երբ դեռ չգոյ էին այսօրուան տեսակաւոր օդախտացուցիչները (air-condition): Մարդիկ մեծով, պզտիկով կը բարձրանային լեռ, երեք ամիս տեւողութեամբ, դէպի սիրուած ամառանոցներ, մասնաւորաբար՝ մէկ գիծէն Ալէյ, Պհամտուն, Սոֆար, Շթորա, Թալապիա, Զահլէ, Այնճար եւ կամ միւս կողմէն՝ Պիքֆայա, Տհուր Շուէյր, Պոլոնիա, Մրուժ, Մթէյն, Պիսքանթա:
Մեր ընտանիքին համար նախընտրելի գիւղը Թալապիան էր, ուր մեծ հայրս եւ մեծ մայրս գործի կը լծուէին ձմեռնային մթերքներու պատրաստութեան, օգտուելով գիւղին ընձեռած դիւրութիւններէն եւ տեղացիներուն ջե՛րմ, սիրալիր ընդունելութենէն: Խաղողի հիւթով սուճուխ, սամսա, պաստիխ եւ կամ թարխանա, լոլիկի ջուր, թուրշիի տեսակներ կը պատրաստուէին յատուկ բծախնդրութեամբ, խիստ համեղ, ընդառաջելու համար Պէյրութէն նախապէս կատարուած ապսպրանքներու երկար շարքին:
«Զաքարին փոստան» (մարդատարը) կը կատարէր ընտանիքներու դէպի գիւղ փոխադրութիւնը, յատուկ ժամադրութեամբ ու ժամանակացոյցով, այնքան որ բռնուած կ'ըլլար մեքենան: Արտագաղթի արարողութեան պէս տան ապրանքները խոհանոցէն մինչեւ ննջարան, տուփերու եւ փաթթոցներու մէջ կը բեռցուէին «փոստա»յին տանիքը, ետեւը եւ ներսը, աթոռներուն վրայ ու երգով, ծիծաղով, ուտելով կը բարձրանայինք լեռ, հաճելի օրերու ակնկալութիւններով: Հայրս՝ դերձակ, գործի բերումով Պէյրութ կը մնար եւ մեզի կը միանար Շաբաթ օրերու յետմիջօրէին, Կիրակի երեկոյեան վերադառնալու պայմանաւ:
Թալապիա՜...
Զուտ մահմետական գիւղ էր, քրիստոնեայ Շթորային եւ Զահլէին մէջտեղը: Հայ ըլլալով մէկ կամ երկու ընտանիք կ'երթար հոն, հակառակ անոր, որ գիւղացիները խորունկ յարգանք եւ վստահութիւն կը տածէին մեզի հանդէպ, գնահատելով ամէն ամառ իրենց գիւղը ընտրած ըլլալու մեր որոշումը: Շատ ապահով կը զգայինք իրենց մէջ եւ մեծերու քաջալեր վերաբերումին դիմաց փոքրերս՝ մահմետական-հայ սերտ բարեկամութեամբ կը խաղայինք, արշաւներ կը կազմակերպէինք, որսի կ'երթայինք եւ զարնուած թռչուններն ալ հաւասարապէս կը բաժնուէինք մեր միջեւ:
Մեծ հայրս խանութ մըն ալ կը վարձէր Շթորա-Զահլէ մայր ճամբուն վրայ, նպարավաճառութեամբ լեցնելով իր ժամանակը, մինչեւ որ հասուննային խաղողները: Իր քովը՝ մսագործ Ահմէտն էր, որ կենդանիները կը մորթէր խանութին առջեւ եւ արիւնն ալ կը լուար դէպի ճամբայ, բաց հրաւէր ուղղելով գիւղի ճանճերուն եւ իշամեղուներուն: Օր մըն ալ կէս մորթուած կովը իր ոտքերուն ամրացած չուանէն պրծաւ եւ խելագարած վիճակով սկսաւ վազել մայր ճամբուն վրայ, աջ-ձախ, խուճապի մատնելով շարժավարները, մինչեւ որ կորսնցուցած իր արիւնէն ուժասպառ ծունկի գայ ու վերադառնայ Ահմէտին դանակին:
Թալապիան նշանաւոր էր իր խաղողով, ոչ շատ հեռու Քսարայի քաղցրահամ թուզէ, Այնճարի ակին զուլալ ջուրերէ, Թանայիլի խիտ անտառներէ, Շթորայի խշշացող բարտիներէ եւ Զահլէի դրախտային Ուատիյէն... Աւանդական սուճուխի պատրաստութեան համար խաղողը կը կոխկրտուէր երկար սնտուկներուն մէջ, ապա մեծ կաթսաներով անոր հիւթը ժամերով կ'եփուէր, մինչեւ որ լաւ մը թանձրանար ու իր մէջ ընկալէր շարան-շարան դերձաններու վրայ անցուած դամասկոսեան ընտիր ընկոյզը, քանի մը անգամներ, աւելի ուշ լուացքի պէս կախուելու արեւուն տակ, օրեր շարունակ: Իսկ յոգնութեան ծարաւն ալ կը յագեցուէր պատուհանին առջեւ դրուած կուժին պճլիկ լեզուակէն օդէն դէպի կոկորդ ջրվիժող սառա՛ծ, համո՛վ ջուրով, այսօրուան բլաստիք շիշերու ջուրերէն շատ աւելի առողջարար...
 
Տէտէս, գիւղէն քանի մը քիլոմեթր վեր, բլուրի լանջին, ամէն ամառ, լայն տարածութեամբ նոյն այգին կը վարձէր ա՛յս նպատակին համար եւ էշ մըն ալ՝ իբրեւ փոխադրութեան միջոց դէպի այգի ուղղուող արահետներէն: Շատ օրեր, ես ու քոյրս իշուն կռնակը, իսկ երկուորեակ եղբայրներս անոր երկու կողմերէն կախուած սնտուկներուն մէջ այգի կ'երթայինք պտոյտի: Էշը ալ գոց սորված էր տեղը:
Պէյրութէն այցելուներ կ'ունենայինք յաճախ:
- Գասպար աղա, եկանք խաղողդ ուտելու: Թալապիային խաղողը ուրիշ է: Կարօտցանք:
- Էշը հո՛ն է, թուզին ծառին կապուած, խանութին առջեւ: Քակեցէ՛ք, թող քալէ, դուք ալ հետեւեցէք, մինչեւ հոն, ուր որ կը կենայ: Իշտէ անիկա մեր այգին է, կերէ՛ք որքան որ կ'ուզէք, հետերնիդ ալ առէք: Ես խանութէն չեմ կրնար հեռանալ:
Չոր զովութիւն մը ունէին Թալապիային գիշերները: Երկինքի յստակութիւնը վայելել կու տար աստղերը, երբ որոշ օրեր դուրսը կը քնանայինք, մեր աչքերը՝ անսահման երկնակամարին, Արարչի ստեղծագործութեան զմայլանքով, մինչեւ որ քունը փոխադրէր մեզ երազներու աշխարհ, այսօրուան արդիական ննջարաններէն աւելի բնական ու հանգիստ: Այո՛, կայի՛ն անկոչ հիւրերու այցելութիւնները, կարիճ, սարդ, մուկ, մողէզ, օձ եւ միջատներու տեսակներ, բայց երբ կը յարգէինք անոնց ապրելու իրաւունքը, առանց իրար անցնելու, անոնք ալ կը ձգէին որ հանգիստ քնանանք...
Խենթ կ'ըլլայինք շոգեկառքին, որ Ռայաքի կեդրոնական կայարանէն կու գար Սաատնէյլի կայարանը՝ գիւղին հիւսիսը եւ դէպի Տահր էլ Պայտար իր ճամբուն վրայ կը ճեղքէր Թալապիան, կ'անցնէր մեր տան ետեւէն վախազդու ֆշշոցով, ահեղ զանգուածով, երկրաշարժային ցնցումով: Հեռուէն երբ ծուխը երեւար, մանկական հետաքրքրութեամբ կը վազէինք մինչեւ երկաթուղագիծ ու ձեռքերը օդին ուրախութեամբ կը բարեւէինք հանքածուխէն սեւցած վարորդները, որոնք միշտ ալ երկու կտրուկ սուլոցներով կը փոխադարձէին մեր հրճուանքը: Մինչեւ վերջին վակոնին անցքը դեռ կը մնայինք հոն, սեւ, անախորժ ծուխին մէջ, մինչեւ անոր տարտղնուիլը գիւղի հովերէն:
Հիմա, շատ, շատ տարիներ անցած՝ այս բոլորէն, Մ. Իշխանի «Մնաս Բարով Մանկութիւն»ի զգացումներով ամէն անգամ որ կը վերադառնամ այն վայրերուն, ուր մեր մանկական ոտքերը գետին շոյեցին Նոր Մարաշէն Թալապիա, կը տեսնեմ ժամանակին յառաջացուցած փոփոխութիւնը, ամէնուրեք: Ո՛չ Գասպար աղա, ո՛չ մեր տունը, ո՛չ բաղնիքները, ո՛չ մայրս ու հայրս, ո՛չ սիմենթ ճամբան, ո՛չ «Անդր Նահրի հայութեան հոծ լոյս կեդրոն դպրոց»ս՝ Քառասուն Մանկանցը, ո՛չ Սեդրակ Զաւէն, ո՛չ Զարեհ Զարգուն, ո՛չ Էմմի Օղլու, ո՛չ «Զաքարին փոստա»ն եւ ոչ ալ՝ շոգեկառքը...: Ամէնքն ալ կը պատկանին անցեալի քաղցր, պարզ, անմեղունակ օրերուն, որքան ալ որ հիմա կը ճօճուինք աւելի բարօր, փարթամ ու ճոխ կեանքի մը օրօրոցին մէջ:
Ի՞նչ է գինը այդ կեանքին սակայն: Հեւքոտ վազքը՝ այս անգամ համաշխարհայնացումի եւ արդիականութեան բեմահարթակին վրայ, համացանցէն մինչեւ բջիջային, քաղաքական խաղերէն մինչեւ տնտեսական տագնապներ, ազգային մտահոգութիւններէն մինչեւ զաւակներու ապագայ, հացի պայքարէն մինչեւ առողջական հարցեր, գերարդիական ինքնաշարժներու խառնարան պողոտաներէն մինչեւ օդակայաններու թոհուբոհ, անբաւարարութեան քմահաճոյքէն մինչեւ զիրար գերազանցելու մրցակցական կամապաշտութիւն: Երեւոյթներ, որոնք կը կլանեն մեր առօրեան, տուն տալով այդ անվերջ «stressful» վազքին, վա՛զք, վա՛զք, վա՛զք, հասնելու համար ո՞ւր...
Հո՛ն, ուր որ էի՞նք երէկ: Թերեւս:
14 Սեպտեմբեր, 2019
Նիկոսիա