Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (91) Մայիս 2019

Գրական-Մշակութային

ՀՆՀՆՈՒՔՆԵՐ ՀԻՆԻ ԵՒ ՆՈՐԻ ՄԻՋԵՒ

(Հայ կրթական մեծ գործիչ, նորոգ հանգուցեալ Գաբրիէլ Ինճեճիքեանի յիշատակին):

kragan
Սփիւռքի մեր բոլոր կրթական հաստատութիւնները, ամէնօրեայ թէ միօրեայ, նոյնիսկ Կիրակնօրեայ հոգեւոր դպրոցները, դպրաց դասերը, թատրոնը, արուեստի դպրոցները, մամուլը, մեր մարզական, բարեգործական, մշակութային կեանքը, նոյնիսկ մեր գրական շրջանակները տնօրինողը ո՞վ է:
Պարզէն ալ պարզ է, որ սփիւռքի մեր բոլոր կառոյցները կը գտնուին կա՛մ կուսակցութիւններուն, կա՛մ միութիւններուն, կա՛մ յարանուանութեանց թեմական իշխանութիւններուն անառարկելի երաշխաւորութեան տակ: Հոն սահմաններ կան: Իւրաքանչիւր գաղութ ինք իր մէջ սահմաններ ունի, ու իւրաքանչիւր շրջանակի անունով ուրիշ ոչ ոք լիազօրուած է խօսելու կամ արտայայտուելու: Համաձայնութիւն մը կայ. «Եղբայր, դուք ձեր գործին, մենք մեր գործին»: Համերաշխ գոյակցութիւն: Լաւ է, թէ գէշ՝ այդպէս է: Կար ժամանակ, երբ եղան մարդիկ, որ կրցան հասնիլ խղճի ու միտքի ազատութեան ու նոր ակօս բացին մեր կեանքին մէջ, ինչպէս Փարիզի «Մենք»ը, Սիմոն Սիմոնեանի «Սփիւռք»ը, Անդրանիկ Ծառուկեանի «Նայիրի»ն, Գրիգոր Շահինեանի «Ահեկան»ը…: Անոնց լոյսը դեռ քիչ մը պահած ենք մեր թարթիչներուն տակ:
Մեր աւանդական կուսակցութիւնները, յարանուանութիւններն ու միութիւնները եղան ու ե՛ն տակաւին (?) համազգային, ատոր կարգին՝ մա՛նաւանդ Սփիւռքեան մեր ինքնութիւնը խտացնող հոգեւոր եւ նիւթական արժէքներու ի պաշտօնէ պահապանը:
Կար ժամանակ, երբ անոնցմէ ոչ մէկը Հայաստանի մէջ նոյնիսկ ներկայացուցչական նշանակութիւն ունէր:
Կար ժամանակ երբ Սփիւռքը առանձին էր, իր ճակատագրին հետ միս-մինակ: Կար ժամանակ, երբ Սփիւռքի Կոմիտէն Սփիւռքի այս կամ այն գաղութի, այս կամ այն շրջանակին հետ կը յարաբերէր, եւ այդքանով կը սահմանափակուէր Սփիւռք հայրենիք յարաբերութիւնը: Ատիկա հաստատութենական յարաբերութիւն էր ըստ էութեան:
Սփիւռքը, Սփիւռքի իւրաքանչիւր շրջանակ, առանց պետական միջոցներու, իր «ընտանիք»ի միջոցներով կը պահէր դպրոցական հսկայ ցանցեր, մշակութային եռուն կեանք, մամուլ, բազում արժէքներ: Անոնցմէ դուրս՝ նուիրեալնե՛ր, առանց դրամաշնորհներու, հսկայական բարիք ստեղծեցին, դպրոց հիմնեցին, հրատարակչատուն, թատրոն, երգչախումբ, թերթ հրատարակեցին…: Ու դեռ՝ խորհրդային ժամանակներէն, հայրենիքի ամէնէն դժնի տարիներուն Սփիւռքը հայրենիքի կողքին էր, Լենինականի առաջին եւ վերջին երկրաշարժներուն, Բ. աշխարհամարտին, հայրենադարձութեամբ, Նոր Արաբկիրի, Նոր Սեբաստիայի, Խարբերդի ու Այնթապի եւ բազում աւաններու ու գործարաններու շինարարութեան մէջ:
Հիմա… հիմա այլ է պատկերը: Սփիւռքեան մեր բոլոր կառոյցները Հայաստանի մէջ հաստատ ներկայութիւններ են. հոս են ՀՅԴ-ն, Համազգայինը եւ ՀՄԸՄ-ը, Ռակ-ը եւ Թէքէեան Մշակութային Միութիւնը, ՍԴՀԿ-ը ու Նոր Սերունդը, ՀԲԸՄ-ը, Հոս է Աւետարանչականը, կաթողիկէ եկեղեցին,Մխիթարեան Միաբանութիւնը: Ասոնց առջեւ բաց են Հայաստանի Հանրապետութեան բոլոր դռները, Ազգային ժողովէն մինչեւ նախարարաց խորհուրդը:
Ու առաջին հարցումը, որ կու գայ միտքս՝ այդ ինչպէ՞ս եղաւ, որ հայրենադարձուելէ ետք անոնց հարիւրամեայ աշխատանքի փորձը իրենց համար զերոյի հաւասարեցաւ Հայաստանի մէջ: Արեւմտահայերէնը, աւանդական ուղղագրութիւնը եւ առհասարակ արեւմտահայ մարդու ինքնութեան արժէքները արժէք ըլլալէ կը դադրի՞ն Հայաստանի մէջ: Հայրենադարձ հաստատութիւնները հոս այդ ուղղութեամբ յստակ կեցուածք չեն ցուցաբերեր: Առանձին, մասնակի նախաձեռնութիւնները պիտի դատապարտուէին ու դատապարտուեցան ձախողութեան: Պարբերաբար կրկնուող գիտաժողովներն ու խորհրդաժողովները օրօր երգեցին: Սա համազգային հարց է, որ իր ձեւակերպումը պէտք է ունենար տեղ մը, վերերը: Մինչեւ Ազգային Ժողովի հասած մեր երեսփոխանները նման խնդիր դրի՞ն Ազգային Ժողովին առջեւ: Կրթական նախարարութիւնը այդ գետնի վրայ քաղաքականութեան մը մշակումը առաջարկե՞ց կառավարութեան:
Աւելի դառն է, որ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը տէր ըլլալով հանդերձ արեւմտախօս հսկայ շրջանակի մը թեմական իշխանութիւններուն՝ այս երեւոյթի քննարկման առաջարկ չբերաւ կառավարութեան, մեր ժողովուրդի ինքնութեան հակադիր երեսներու մերձեցման նպատակով խորքային ռազմավարութեան մը անհրաժեշտութիւնը չառաջադրեց Հայրենիքի հանրութեան: Կարծես խորհրդային տարիներու լեզուակապութեան դատապարտուած ենք բոլորս այս հարցով:
Բայց կրնաք առարկել, որ հայրենադաձ վերի կառոյցները ի՞նչ կապ ունին ըսածներուդ հետ. անոնք արդէն հայաստանեան կառոյցներ են ու իրենց խնդիրը չեն սփիւռքահայութեան ճակատագիրը, արեւմտահայերէնը, ուղղագրութեան խնդիրը... Իրենց խնդիրն է Սփիւռքը ներբերել է հայրենիք, արդէն կարեւո՛րը հայրենիք բերելու ժամանակն է հիմա, կը բերենք Սփիւռքի ներուժը՝ դրամագլուխը, գործարարը, ուղեղը, մինչեւ իսկ թոշակառուները…բայց հոն կը ձգենք մեր միլիոնները՝ ժո-ղո-վուրդը…
Հայաստանակեդրոն այս հոսանքին մէջ նայեցէք Սփիւռքի անցեալ երեսուն տարիներուն վրայ. քանի՛ դպրոց փակեցինք, հիմա ելեր դպրոցական շէնքերը մշակութային տան վերածելու փուճ երազներով շէնքերուն պահակութիւն կ՛ընենք: Երեսուն տարի առաջ Արեւելքի մէջ դպրոց մը կը գոցուէր՝ դպրոց մը կը բացուէր Արեւմուտքի մէջ: Քանի՛ դպրոց միացուցինք, որովհետեւ բազմաթիւ աշակերտներ մեր հօտէն փախցուցինք դրացի թաղերուն մէջ, քանի՛ գրադարան Հայաստան փոխադրեցինք, որովհետեւ չկրցանք գիրքը ապրեցնել մեր հոն մնացած զաւակներուն համար…Ի՞նչ եղաւ, ո՞ւր հասաւ սփիւռքահայ թատրոնը (Յարգանք ձեզի, Վաչէ Ատրունի, Մանուէլ Քեշիշեան)…: Անտարբեր տեղատուութիւն մը ամէնուրեք: Չէ, չեմ ուզեր, չեմ հաւատար, որ այնպէս ըլլայ, որ Սփիւռքը ամբողջապէս աւազախրի սերունդ մը-երկու սերունդ ետք, այնքան, որ երբ հայրենիքը կանչ տայ, անոր երկարող ձեռք չգտնուի այնտեղ:
Սփիւռքի պատմութիւնը վերականգնումի հիանալի փորձեր ունի. որովհետեւ Սփիւռքը անելիք ունի:
ՅԱԿՈԲ ՉՈԼԱՔԵԱՆ