Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (87) Յունուար 2019

Գրական-Մշակութային

ԵՍ ՍԱՐԷՆ ԿՈՒ ԳԱՅԻ...

kraganՄեթրոն ցնցուեցաւ ու ճամբայ ելաւ մեկնակէտէն :
Օրօրուելով անցաւ Էլ Կալաա փողոցէն, դարձաւ աջին եւ առանց աճապարելու մտաւ Պապ էլ Հատիտի հրապարակը :
Երկաթուղիի գլխաւոր կայարանին դիմաց, մայթերուն գրեթէ քսուելով, սուլեց ու բարեւեց Ռամսէս Բ.ի քարէ արձանին եւ փորձեց արագ առաջ անցնիլ : Բայց իրար խաչաձեւող երկաթէ գիծերուն վրայ անիւները վայրկեան մը չխրկացին եւ դժուար սահեցան :
Ռամսէսը չլսեց անոնց չխրկոցը ու քարէ պաղ նայուածքով, անտարբեր, դիտեց մեթրոյին հեռանալը : Ես պատուհանին զուգահեռ նստած` գոց ապակիին ետեւէն յիշողութեանս հին էջերը կը բանայի :
Դիմացիս նստարանը պարապ էր :
Երգի կտոր մը առտուընէ ի վեր, մօրս ձայնով մտքիս մէջ կ'երթար կուգար եւ Վալս կը պարէր : Հիմա մեթրոյին շարժումներէն ան դարձեալ արթնցաւ :
Պարի քայլերը, եղանակի կշռոյթին հետ աչքիս առջեւ կ'ելլէին ու կ'իջնէին ....
- Մէկ երկու երեք ....
- Մէկ երկու երեք ....
Երգը հեռու օրերէ կու գար եւ մօրս գիտցած տարբերակով շատ երգուած էր մեր տան մէջ : Բայց հակառակ իր թեթեւ եւ ուրախ եղանակին, ինծի տխուր կը թուէր որովհետեւ անոր մէջ չարչարուած սիրահար մը, իր հալուող-տանջուող սրտի մասին կը խօսէր իրմէ երես դարձուցած սիրածին ....
Բայց երգը անուշ էր ուրիշներ ալ կ'երգէին, սակայն մօրս երգած Վալսի գեղեցիկ տարբերակը, ես միայն տարիներ յետոյ, Հայաստանցի ծանօթ երգիչ Ալիք Կիւնէշեանէն լսեցի:
Երգը հին էր, պարզ, եւ յօրինուած ինծի անյայտ ժամանակներու մէջ, երբ կապոյտ ծովերէ անդին, հեռաւոր լեռներու վայրի ծաղիկներուն վրայ, հովերը մեր լեզուով կը փչէին ու կ'երգէին, եւ մենք տէրն էինք մեր դաշտերուն եւ սարերուն....:
Երգը պատանեկան սրտիս շատ կը խօսէր:
Ան սիրային էր անկասկա՛ծ եւ դիւրին էր հետեւիլ բառերուն :
- Ես սարէն կու գայի
Դուն դուռը բացիր
Ձեռներդ ծոցիդ,
Ա՛խ ըսիր ու լացիր ...
Հիմա մեթրոյի պատուհանին առջեւ երգող ձայնը դեռ մօրս էր, սակայն անոր ընկերացող տեսարանը, գիծերու դարձուածքի մը անկիւնը, յիշողութեանս մէջ յանկարծ փոխուեցաւ :
Տօնական օրերու մօտ էր ...
Երգը այս անգամ մեր տան խոհանոցէն կու գար ականջներուս :
Քովի սենեակին մէջ, ես յաջորդ օրուայ դասերս
կը պատրաստէի եւ առանց խանգարուելու, երբեմն մտովի կը հետեւէի եղանակին:Մօրս ձայնը անուշ էր, օրօրոցի օրերէս գիտէի, որ անուշ էր :
Ան երգի սիրահար էր, եւ աշխատած ժամանակ կը սիրէր երգել ազգային, սիրային, կամ նոյնիսկ դպրոցը մեր սորվածներէն հին ու նոր շատ երգեր :
Մեթրոյին մէջ մօրս ձայնով մէկ երգէն միւսը կ'օրօրուէի, երբ յանկարծ ետեւէս անունս լսեցի :
- Կարօ՛...
Յիշողութեանս թելը վայրկենաբար կտրուեցաւ :
Ձայնը ծանօթ էր : Դարձայ ու յանկարծակի եկած
- Օ՜ պրն Քրիսեան ,- ըսի եւ ոտքի ելայ :
Նախկին մարզանքի ուսուցիչս դիմացիս պարապ նստարանին վրայ տեղ գրաւեց եւ հասակիս նայելով, ուրախ
- Երկնցե՛ր ես ,- ըսաւ
Յետոյ ձեռքով նստարանս ցոյց տուաւ եւ
- Հրամէ՛, նստէ ,- աւելցուց
Դպրոցը ամեն վեց ամիսը անգամ մը, մարզանքի դասի պահերուն, ան կշիռք եւ հասակ չափող փայտէ ձող մը դասարան կը բերէր ու կ'արձանագրէր իւրաքանչիւրիս հասակը, ծանրութիւնը, եւ կուրծքի շրջածիրը :
Գրեթէ երեք տարի կ'ընէր որ զինք չէի տեսած :
- Ինչպէ՞ս ես, այս որքա՜ն ատեն է ,- հարցուց դէմքս դիտելով
Հանդիպումը մեր երկուքին համար ալ անակնկալ էր :
Նստած տեղէն առջեւ ծռեցաւ, եւ անիւներու ձայնէն լսելի դառնալու համար, քիչ մը բարձր,
- Ի՞նչ ըրած ես Գալուստեանէն վերջ,- հարցուց :
- Գալուստեանէն վե՞րջ ....
Երկու տարի յաճախած էի St George's College ը, արձանագրուած Ամերիկեան համալսարանը, եւ հիմա տարի մը կ'ընէր որ եղբօրս քով ժամագոծութիւն
կը սորվէի ...
Չհասկցաւ :
- Ժամագործութիւ՞ն ըսիր .... հապա համալսարա՞նը,- հարցուց :
Բացատրեցի որ համալսարան վերջացնելը քանի մը տարուայ ժամանակի կը կարօտէր, իսկ մենք ժամանակի տեղ տարբեր ծրագիրներ ունէինք :
- Ի՞նչ ծրագիրներ ....
Ես այդ հարցումին կը սպասէի եւ գիտէի որ պիտի գար : Անմիջապէս մեծ խանդավառութեամբ ու քիչ մըն ալ յոխորտանքով, պատմեցի թէ պիտի երթայինք ծովերէն անդին հեռու տեղեր, ուր կեանքը աւելի խաղաղ էր ու արեւը իր ճառագայթներով ամէն օր կանանչ կը ներկէր դաշտի բոյսերը ....
Բայց այս ոգեւորուած նկարագրութեանս ընթացքին, վայրկեան մը անդրադարձայ, որ պրն Քրիսեանին դէմքէն ժպիտը կամաց կամաց կ'անհետանար ,ու ես քիչ վերջ, իր թափանցող նայուածքին մէջ կասկածի փայլ մը տեսնել կարծեցի :
Բայց ան համբերութեամբ մտիկ ըրաւ բոլոր պատմածներս եւ երբ վերջացուցի
- Իսկ ի՞նչ բան կը վստահեցնէ ձեզի, որ կեանքի պայմանները օր մը հո՛ն ալ պիտի չփոխուին,- հարցուց :
Շիտակը այս հարցումին չէի սպասեր, նեղուեցայ :
Ես կը սիրէի պրն Քրիսեանը եւ իր շատ տրամաբանական հարցումէն անմիջապէս զգացի թէ ինք համամիտ չէր գաղթելու գաղափարին : Իր ըսածով, ան կը մտածէր թէ գաղութին թիւը կրնար նուազիլ ու տկարանալ, եւ
կը պատճառաբանէր թէ դժուար օրերը դեռ կը փոխուէին, ու չէր արժեր անոնց պատճառաւ ուրիշ երկիրներ գաղթել :
Թերեւս, ուսուցիչս իր մտահոգութիւններուն մէկ մասին մէջ կրնար իրաւունք ունենալ, բայց այդպէս չէր բոլոր իրականութիւնը: Իսկ գաղթելու որոշումն ալ, մենք կամքէ անկախ պատճառներով առած էինք, եւ կամովին չէր որ մեզի նման ուրիշ գաղթողներ ալ , կեանքը ծայրէն սկսելու պարզ հաճոյքով ուրիշ տեղեր կ'երթային :
Սակայն ուսուցիչս հասկնալիօրէն նեղուած էր :
Դժուար էր ըսածներուն մէկ մասին չհամաձայնիլ, եւ գաղութին պարպուելուն ականատես ըլլալ ու չնեղուիլ: Հասկնալի էր իր նեղութեան պատճառը, բայց ամէն գնով հոն մնալն ալ, գոնէ մեր պարագային այլեւս կարելի չէր :
Խօսակցութիւնը եւ գաղափարներու փոխանակումը մեր միջեւ երկար տեւեց: Դեռ խօսելիք ալ ունէինք, սակայն ատեն մը վերջ պրն Քրիսեանը նստարանին մէջ ետ քաշուեցաւ, գլուխը խորհրդաւոր կերպով շարժեց, եւ չհամակերպած կամ չհամոզուած՝
- Ես օրը օրին կ'ապրիմ,- ըսաւ, ու կռնակը յենարանին կռթնցուց :
Մեթրոն կը շարունակէր օրօրուիլ, եւ հիմա Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցիին առջեւէն կ'անցնէր :
Մենք սկսանք ուրիշ բաներու մասին խօսիլ :
Դուրսը օդը փոխուիլ սկսած էր:
Այն օրերուն Դեկտեմբեր ամսուան մէջ էինք, եւ երկնքին վրայ, ամպերու դէմ կռիւի դաշտէն քաշուող տկար արեւ մը, այդ վայրկեանին պատուհանէն ներս թափանցած ճառագայթները, մէկ առ մէկ ետ կը կանչէր :
Սեւ ամպեր իրար միացած, խոշորցած, ու տեղ տեղ ալ թանձրացած՝ անձրեւել կը սպառնային:
Շատ չանցած մեթրոն վազքը դանդաղեցուց եւ յաջորդ կայարանին մօտեցաւ :
Հոս պէտք էի իջնել : Հրաժեշտ առի նախկին ուսուցիչէս եւ Ղամրայի կայարանը դուրս ելայ մեթրոյէն :
Պրն Քրիսեանին հետ այս հանդիպումս անսպասելի եղած էր :
- Ուրկէ՛, ու՜ր ...
- Մեր վերջին հանդիպումը, մտածեցի .....
Փողոցին մէջ ցուրտ էր, արեւ չկար եւ հով կար : Բայց ես ներքնապէս ուրախ էի : Մենք մօտ ատենէն պիտի մեկնէինք եւ երթայինք հարաւի մեծ երկիրը, ուր կ'ըսէին թէ խոշոր, կարմիր, կապոյտ թութակներ, եւ գունաւոր կտուցներով ուրիշ ուրախ թռչուններ, արեւին տակ գոյնզգոյն ձայներով կ'երգէին.....
Սարեանի շէնքին առջեւ յանկարծ մեղմ անձրեւ մը բարակ թելերով իջնել սկսաւ : Փողոցի լոյսին դիմաց, վազող կառքերէն եկող հովը անոնցմէ քանի մը թելեր վրաս նետեց : Ես պէտք էի փողոցին միւս կողմը անցնիլ, բայց կառքերը վերէն շիտակ գիծով անվերջ կու գային ու չէին կենար :
Մայթի պռկունքին` մեթրոյին մէջ ընդհատուած մտածումներուս թելը դեռ չմոռցած, մտքիս մէջ տարիներ ետ գացի ու առաջուայ մեր հին տունը դարձայ:
Տօնական օրերը կը մօտենային եւ կարճ ատենուայ համար, մեր տունը քանի մը օր հիւր պիտի մնային : Ճիշդ չեմ յիշեր ի՛նչ օրեր էին, բայց մայրս խոհանոցի սեղանին առջեւ ոտքի կեցած, ալիւրոտ ձեռքերով խմոր կը բանար :
Ան սովորաբար մեր սիրած խմորեղէնները
կը պատրաստէր : Բայց ամէն անգամ երբ եփածը պատրաստ ըլլար, պնակ մըն ալ մեր դրացի Օմմու Սապրիին բաժին կը հանէր եւ ինծի կու տար որպէսզի անոնց տանեմ :
Պնակը ձեռքս երբ զանգակին կոճակը կոխէի, դրան ետեւէն Իսմահանին կամ Ապտ էլ Ուահապին երգերը կը լսէի միշտ ....
Ես կը սիրէի փուռէն ելած խմորեղէնները տաք տաք փորձել : Մայրս գիտեր, եւ շատ անգամ խոշոր հատ մը ինք կը զատէր ու ձեռքովը ինծի կու տար : Փոխարէն, ես ալ երբ ուրիշ անգամներ դասերս վերջացնէի, խմորեղէնները ափսէներուն մէջ շարելով իրեն կ'օգնէի :
Բայց Օմմու Սապրին մօրս ղրկած խմորեղէններուն տակ չէր մնար, եւ ինքն ալ իրենց տօնական օրերուն, անուշեղէնով կամ խմորեղէնի տեսակներով միշտ
կը փոխադարձէր մօրս ղրկածը :
Երբեմն պզտիկ նուէրներ ալ կը ղրկէր ինծի :
Անգամ մը Րամատան ի ժամանակ Ուահաուի մը տուաւ : Պզտիկութեանս միշտ սիրած եւ ուզած էի Ուահաուի ունենալ : Չորս կողմի ապակիները գոյնզգոյն ներկուած կանթեղին մէջ մոմ կը վառէի եւ սենեակիս մէջ աջ ու ձախ շարժելով մեր դրացի տղոց պէս
- Ուահաուի եա Ուահաուի կ'երգէի .....
Ես չէի գիտեր երգին բոլոր բառերը, ոչ ալ անոնց իմաստը .... Բայց եղանակը ինծի հաճելի կը թուէր ու ես կ'երգէի : Իսկ վառած մոմին բոցը, ամէն անգամ Ուահաուի ն շարժելուս, կը պլպլար, մոմը գրեթէ
կը մարէր, բայց սենեակիս պատերուն վրայ ձգած իր շուքերը եւ խաղացող գունաւոր լոյսերը, մութին մէջ խորհրդաւոր կը դարձնէին մթնոլորտը ...
Ուրիշ անգամ ալ իրենց մարգարէին տօնին առթիւ, կանանչ ու կարմիր թուղթերով շաքարէ շինուած ճերմակ ձիաւոր մը նուէր տուաւ :
Սարեանի շէնքին առջեւ երթեւեկի լոյսը հիմա կարմրեցաւ եւ կառքերը կեցան:
Օդը աւելի ցրտած էր :
- Տունը մայրս ա՛նպայման տաք կերակուր պատրաստած կ'ըլլայ մտածեցի եւ ներսէս թեթեւ զգացի :
Անցայ փողոցը եւ քայլերս արագցուցի : Մինչեւ տուն դեռ առջեւս տասը վայրկեանի չափ ճամբայ ունէի կտրելիք :
- Պիտի կրնա՞մ արդեօք չթրջած տուն հասնիլ անցաւ մտքէս ....
Յանկարծ պտուտակ մը մտքիս մէջ կէս շրջան դարձաւ եւ մօրս երգը իր եղանակի կշռոյթով, ականջներուս մէջ երգել սկսաւ :
- Մէ՛կ, երկու, երե՛ք ...
Անձրեւը զօրանալ սկսաւ :
Երկինքէն ամպի կտորներ ջուրի խոշոր կաթիլներ դարձած վար թափեցան, եւ կարծես մտքիս եղանակին միացած` ասֆալտին վրայ ցատկռտել սկսան
- Մէ՛կ, երկու, երե՛ք ...
- Մէ՛կ, երկու, երե՛ք...
Պզտիկ տղաք եւ աղջիկներ, յանկարծ տուներէ դուրս վազեցին եւ մայթերուն վրայ ու փողոցներուն մէջ, ասդին անդին պոռչտալով, տօնել սկսան անձրեւը: Միշտ չէր անձրեւեր Գահիրէի մէջ, իսկ եթէ պատահէր որ անձրեւէր, մարդոց եւ մանաւանդ պզտիկներուն համար հազուադէպ տօնակատարութեան ուրախ առիթ կը ստեղծուէր ....
Ես չուզեցի սպասել անձրեւին դադրելուն :
- Հոգ չէ, թո՛ղ թրջիմ որպէսզի այս ալ հո՛ս տեսած վերջին անձրեւս ըլլայ մտածեցի :
Մեր մեկնումի օրը մօտ ամիսներու անկիւնադարձին էր :
Բաճկոնս կոճկեցի մինչեւ վեր, ձեռքերս պահեցի գրպաններուս խորը, եւ երգի կշռոյթին յանձնուած` թրջած քայլերով, բայց անհոգ, բռնեցի դեռ քիչ ատենուայ համար գործածելիք մեր տան ճամբան :
Կարպիս Պոհճալեան
Քամփինաս, Պրազիլ