Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (84) Հոկտեմբեր 2018

Գրական-Մշակութային

ՖՐԱՆՍԵՒՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ ՓԱՐԻԶԻ ՄԷՋ

kraganՈրպէս նախաբան յառաջիկայ Հոկտեմբերին Երեւանի մէջ կայանալիք Ֆրանսախօսութեան ԺԷ. Գագաթնաժողովին, Արարատ Գիտութեանց Միջազգային Ակադեմիայի նախաձեռնութեամբ եւ երկու ֆրանսական պատկառելի հաստատութիւններու համակազմակերպութեամբ՝ աննախընթաց գիտաժողով մը տեղի ունեցաւ Փարիզի մէջ, 19 եւ 20 Սեպտեմբեր 2018‐ին։ Անոնցմէ մին կը կոչուի Անդրծովային Գիտութեանց Ակադեմիա (Ա.Գ.Ա.), իսկ միւսը՝ Ֆրանսական Վերածնունդ (Ֆ.Վ.)։ Առաջինին կեդրոնատեղիին մէջ գումարուեցան նիստերը։ Արծարծուելիք նիւթերն էին՝ ֆրանսախօսութիւն, Ֆրանսայի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները, մշակութային բազմազանութիւն եւ փոքրամասնութիւններու պաշտպանութիւն։
Բացման խօսք արտասանեցին երեք հիմնարկներու ղեկավարները.– փրոֆ. Յակոբ Գրգեաշարեան, հիմնադիր‐նախագահ Արարատ Ակադեմիայի, Փիեր Ժենի, ցկեանս քարտուղար Ա.Գ.Ա.‐ի, եւ Տընի Ֆատտա, միջազգային նախագահ Ֆ.Վ.‐ի։ Մեր հայրենակիցը վեր առաւ իր կազմակերպութեան քանիցս արտայայտած առաջարկները՝ Հայ Դատի հանգրուանային լուծման վերաբերեալ։ Տ. Ֆատտա ներկայացուց իր հիմնարկը որպէս հզօր պաշտպան փոքր երկիրներու լեզուին ու մշակոյթին։ Իսկ Փ. Ժենի ցոյց տուաւ իր կաճառին սերտ կապերը Հայաստանի հետ։
Առաջին նիստին՝ Տ. Ֆատտայի հիմնարկի Հունգարիոյ պատուիրակութեան նախագահը, Փեթեր Քրուզլից, բացատրեց թէ իր երկրին սահմանադրութիւնը կը պաշտպանէ փոքրամասնութիւններու լեզուն ու մշակոյթը։ Ֆ.Վ.‐ի Իտալիոյ պատուիրակութեան նախագահը, Ճիովաննի Ակրեսթի, հաղորդեց Ֆրանսայի մէջ գաւառաբարբառներու հանդիպած դժուարութիւնները։ Նոյն կազմակերպութեան հիւսիսային Ֆրանսայի պատուիրակութեան նախագահը՝ Ժան‐Փիեր Արինեօն, բացատրեց թէ ինչո՛ւ «Արուեստական իմացականութիւն» զարգացնող ամերիկեան եւ չինական ընկերութիւնները ֆրանսացի մասնագէտներ կ'որոնեն։ Արդարեւ անոնց մայրենի լեզուին քերականութեան շարահիւսութիւնը հիմնուած է տրամաբանական օրէնքներու վրայ, ինչ որ ֆրանսացիներուն բնածին առաւելութիւն կու տայ, եւ կը մղէ օտարները որ ֆրանսերէն սորվին՝ յաջողութեան տիրանալու համար իրենց մարզերուն մէջ։
Ֆ.Վ.‐ի Լիւքսամպուրկի պատուիրակութեան նախագահը, Քրիստոֆ Տէաժ, վերլուծեց իրեն հայրենակից բանաստեղծուհիի մը ոտանաւորները՝ գրուած ֆրանսերէնով։ Այս առաջին նիստին վերջին զեկուցողն էր Երեւանցի փրոֆ. Ծովինար Չալոյեան‐Յակոբեան, նիւթ ունենալով Հայկական Վերածնունդը, որուն նախաքայլը առնուած է Թոնդրակեցիներուն կողմէ՝ Ժ.‐ԺԱ. դարերուն, եւրոպական Վերածնունդէն շա՜տ առաջ, թէեւ առանց հասնելու անոր ընկերային ու տնտեսական մակարդակին։ Գիտութիւնը, իմաստասիրութիւնը, արուեստն ու գրականութիւնը մեծ ոստումներ կատարեցին միջնադարեան համալսարաններուն՝ Հաղբատի, Սանահինի, Նարեկի, Գլաձորի եւ Տաթեւի վանքերուն մէջ։ Գրիգոր Նարեկացիէն բացի, մասնաւոր յիշատակութեան արժանի են Մխիթար Գոշ, Վարդան Այգեկցի եւ Ֆրիկ։ Այս վերջինը գործածեց ժողովուրդին խօսած միջին հայերէնը, ինչ որ մեծ նշանակութիւն ունի։ Քնարական բանաստեղծութիւնն ալ զարգացաւ, յատկապէս գուսաններու մօտ։
Գեղարուեստը իր գագաթնակէտին հասաւ ԺԳ. դարուն՝ Թորոս Ռոսլինի մանրանկարներու գծագրութեամբ։ Ճարտարապետութեան մարզին մէջ յիշարժան են Տրդատի կերտած Մարմաշէնի եկեղեցին, եւ Մանուէլի յղացած Աղթամարի Ս. Խաչ տաճարը, որուն պատերուն վրայ փորագրուած են այգեկութի, որսորդութեան եւ այլ տեսարաններ, եւ մինչեւ անգամ Գագիկ թագաւորին նկարը՝ Քրիստոսի քով։ Սելճուքներու եւ Մոնկոլներու արշաւանքները արգիլեցին որ Հայկական Վերածնունդը ա՛լ աւելի ճոխանայ։ Բայց անոր նուաճումները փոխանցուեցան Եւրոպայի, ուր աւելի զարգացան։
Երկրորդ նիստին բացումը կատարեց Նշան Մարկոսեան, նիւթ ունենալով Հայաստանի բնապահպանութիւնը։ Ան հաւաստեց թէ հինէն ի վեր մեր հայրենիքին մէջ կը կիրարկուէին երկրագործութիւնը, անասնաբուծութիւնը, մետաղագործութիւնը եւ հիւսուածեղէնի արտադրութիւնը։ Մինչդեռ ճարտարարուեստը ծնունդ առաւ երկրին խորհրդայնացումէն ետք, ու մեծ թափով շարունակուեցաւ Բ. Աշխարհամարտի վաղորդայնին։ Այդ օրերուն՝ շեշտը դրուած էր արտադրութեան քանակին վրայ, ինչ որ սատարեց շրջավայրի ապականութեան։ Ներկայիս վերջինը պետութեան ուշադրութեան կիզակէտը կը հանդիսանայ, եւ օդին ու հողին մաքուր մնալու համար միջոցառումներ կը կատարուին։ Յատկապէս հսկողութեան տակ են Նայիրիտի ու Վանաձորի քիմիական արտադրութիւնները, Ալավերտիի հանքագործութիւնը, Մեծամօրի հիւլէակայանը, եւ Սեւանայ լիճի ջուրին մակարդակն ու զտութիւնը։ Ընդհանուր կացութիւնը մտահոգիչ է, բայց ո՛չ աղետալի։
Երկրորդ բանախօսն էր Արի Թօփուզխանեան, որ ներկայացուց Արման Շերէֆի հրատարակած Հայաստանի Եւ Աշխարհի Հայութեան Պատմութեան Հանրագիտարանը, գրուած ֆրաանսերէն եւ անգլերէն լեզուներով։ Այս ինքնատիպ ու մեծածաւալ գիրքին լոյս տեսնելուն նպատակն է օտարներուն ծանօթացնել մեր ազգին աշխարհի մատուցած քաղաքակրթութիւնը՝ թղթադրամներու, նամակադրոշմներու, բաժնեթուղթերու, բացիկներու գունաւոր նկարներուն եւ զանոնք բացատրող հակիրճ նշումներուն միջոցաւ։
Արարատ Ակադեմիայի Ընդհանուր Քարտուղարին յաջորդեց Հայկ Եորկի, որ ծանօթացուց ֆրանսերէնով գրուած իր հեղինակած գիրքը, որուն խորագիրն է Հայ Այբուբենի Պատմութիւնը Եւ Ծագումը։ Ինք բացատրեց անբաղդատելի գեղեցկութիւնը Մեսրոպ Մաշտոցի կտակած անկորնչելի գանձին, որուն տառերուն յաջորդականութիւնը դիպուածի արդիւնք չէ, հապա՝ խոր հմտութեան։ Ամենուս ծանօթ է թէ անոնցմէ առաջինը Աստուծոյ սկզբնատառն է, ու վերջինը՝ Քրիստոսինը, իսկ եօթներորդը կը խորհրդանշէ յաւիտենական Էակը։ Սակայն դասախօսը ցոյց տուաւ թէ գրերուն կարգն ու թուական արժէքը կապ ունին Աստուածաշունչին, ազգերու պատմութեան եւ նոյնիսկ բնութեան հետ։ Բաց աստի, 36 գրերուն իւրաքանչիւրով կը սկսին Ս. Երրորդութեան անունները կամ ստորոգելիները։
Փարիզի Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ մայր տաճարի երգչախումբի ղեկավարին՝ Կոմիտաս Գէորգեանի զեկուցումը կը վերաբերէր Կոմիտաս Վարդապետին Փարիզի մէջ տուած դասախօսութիւններուն եւ համերգներուն՝ 1901-էն 1914 երկարող տարիներուն։ Անկէ առաջ ան ուսանած ու գործած էր Պերլինի մէջ, մաս կազմելով միջազգային երաժշտական ընկերութեան մը՝ հիմնուած Օսքար Ֆլայշըրի կողմէ։ Ֆրանսայի մայրաքաղաքին մէջ՝ հայ անմահ երաժիշտը առաջին անգամ ընդունուեցաւ մեներգչուհի Մարգրիտ Բաբայեանի կողմէ, որուն Շուշանիկ քրոջ ամուսինը՝ Լուի Լալուա, Քլօտ Տըպիւսիի բարեկամն ու Երաժշտական Ամսաթերթին խմբագրապետը, սատար հանդիսացաւ Կոմիտասի բոլոր ձեռնարկներուն։ Իսկ Արշակ Չօպանեան հայ հանճարին գործերուն մասին բազմաթիւ յօդուածներ հրատարակեց իր խմբագրած «Անահիտ» պարբերականին մէջ։
1906-ին «Երկրագործներու սրահ»ին մէջ կազմակերպուած համերգը, Լամուրէօ ընկերակցութեան հայ եւ ֆրանսացի երգիչներու մասնակցութեամբ, աննախընթաց արձագանգ գտաւ, ու երաժշտութեան նուիրուած թերթեր առաջին անգամ ըլլալով յօդուածներ հրատարակեցին՝ նուիրուած հայ երաժշտութեան։ Ասոր ծանօթացան ֆրանսացի երգահաններն ալ, որոնց մէջ կը գտնուէին Քամիյ Սէն‐Սանս, Կապրիէլ Ֆօրէ, Վենսան Տենտի, Քլօտ Տըպիւսի։ Վերջինը յայտարարած էր թէ եթէ Կոմիտաս միայն «Անտունի»ն յօրինած ըլլար, բաւական էր որ մեծ երգահան մը նկատուէր։
1907-ին գրագէտ Ռոմէն Ռոլան հրաւիրեց Կոմիտասը՝ որ Փարիզի Ընկերային Ուսումնասիրութեան Բարձրագոյն Վարժարանին մէջ բացառիկ դասախօսութիւն մը տայ, որուն ներկայ գտնուեցաւ Ք. Սէն‐Սանս։ Իսկ 1914‐ին՝ Երաժշտական Ընկերութիւնը զինք կանչեց որ մասնակցի մայրաքաղաքին մէջ գումարուած ժողովին։ Հոն ան խօսեցաւ հայ խազագրութեան, յետոյ՝ աւանդական երաժշտութեան մասին։ Յայտագրէն դուրս՝ երրորդ դասախօսութիւն մը խնդրուեցաւ իրմէ, որմէ ետք երաժշտական հաւաքոյթ մը կազմակերպուեցաւ նորակառոյց Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցիին մէջ, որուն մանակցեցան Մարգրիտ Բաբայեան եւ թենոր Արմենակ Շահմուրատեան, հիացում պատճառելով Վիեննայի, Հելսինքիի եւ Փարիզի համալսարաններուն մէջ պաշտօնավարող փրոֆեսորներու։ Այդ ատեններուն է որ հայ հոգեւոր եւ աշխարհիկ երգեր արձանագրուեցան ձայնապնակներու վրայ Ա. Շահմուրատեանի կողմէ՝ Կոմիտասի դաշնակի ընկերակցութեամբ։
24 Ապրիլ 1915‐ին՝ հանճարեղ երաժիշտը կը ձերբակալուի պոլսահայ բազմահարիւր մտաւորականներու հետ, ու կ'աքսորուի։ Օտար դեսպաններու միջամտութեամբ ազատ կ'արձակուի, բայց կը խելագարի։ 1919‐ին Փարիզ կը վերադառնայ ու կը դարմանուի հոգեբուժարանի մէջ, մինչեւ որ մահկանացուն կնքէ 66 տարիքին՝ 21 Հոկտեմբեր 1935‐ին։ Իր մասին երջանկայիշատակ Վազգէն Ա. Կաթողիկոսը գրած է. «Հայ ժողովուրդը կոմիտասեան երգին մէջ գտաւ, ճանաչեց իր հոգին, իր հոգեկան ինքնութիւնը։ Կոմիտաս վարդապետը սկիզբ է, որ վախճան չունի։ Նա պիտի ապրի հայ ժողովրդով, հայ ժողովուրդը պիտի ապրի նրանով, ինչպէս այսօր, այնպէս էլ յաւիտեան»։
(Շարունակելի) Արի Թօփուզխանեան
*******************
ՖՐԱՆՍԵՒՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ ՓԱՐԻԶԻ ՄԷՋ
Չորս հայ բանախօսներուն յաջորդեց Հայաստանի Ֆրանսական Համալսարանի նախկին վերատեսուչը, Տիկին Ժոէլ Լը Մորզելէք, որ յայտարարեց թէ ֆրանսախօս ըլլալէ եւ Ֆրանսախօսութեան Միջազգային Կազմակերպութեան մաս կազմելէ առաջ՝ Հայաստանը էր ու կը շարունակէ մնալ ֆրանսասէր։ Ըստ իրեն, հայոց տոկունութեան եւ գոյատեւումի կամքին աղբիւրը՝ իրենց հաւատքն է, պատմութեան մէջ հանդիսանալով առաջին քրիստոնեայ պետութիւնը՝ Յ. Տ. 301 թուականին։ Խաչակիրներու ժամանակ է որ հայերու եւ ֆրանսացիներու միջեւ ստեղծուեցան առաջին կապերը, նախ՝ զինուորական, ապա նաեւ՝ ընտանեկան։ Եդեսիոյ առաջին երեք կոմսերը հայ իշխանուհիներու հետ ամուսնացան։ Յետոյ ֆրանսացի Լուսինեանները թագաւորեցին հայկական Կիլիկիոյ մէջ, մինչեւ Սիսի անկումը մամլուքներուն ձեռքը՝ 1375‐ին։ Ռուբինեան վերջին արքան՝ Լեւոն Զ. կը հանգչի Սէն Տընիի ֆրանսացի թագաւորներու գերեզմաննոցը։ Իսկ առեւտրական յարաբերութիւնները չընդհատուեցան։ Հայ վաճառականներ կը մասնակցէին Լիոնի տօնավաճառներուն։ Մարսէյլի մէջ ԺԷ. դարուն հայկական մատուռ մը եւ տպարան մը հիմնուեցան։ Վերսայլի պարտէզներուն մէջ զետեղուած են Մեծն Տիգրանի եւ Տրդատ թագաւորի արձանները։
ԺԹ. դարուն հայ երիտասարդներ Ֆրանսա կու գան ուսանելու, իսկ ֆրանսացի կղերականներ դպրոցներ եւ բարեգործական հաստատութիւններ կը բանան՝ ի նպաստ Օսմանեան, Պարսկական եւ Ռուսական կայսրութիւններուն մէջ բնակող հայերուն։ Այդ ֆրանսացիներն էին որ՝ իրենց հիւպատոսներուն հետ՝ տեղեկութիւն կը հայթայթէին Համիտեան ջարդերուն եւ 1915‐ի ցեղասպանութեան մասին։ 1920‐ին՝ Փարիզի մօտակայ Սեւր քաղաքին մէջ կը կնքուի դաշնագիր մը, որ վերջ կու տայ Օսմանեան կայսրութեան, եւ պետութիւն մը կը խոստանայ հայոց. բայց Միացեալ Նահանգները չեն վաւերացներ։ Անկէ ետք հայեր կը հաստատուին Ֆրանսա, կը բարգաւաճին, եւ 2001‐ին հայոց ցեղասպանութիւնը օրէնքով կ'ընդունուի։
Ներկայիս ֆրանսեւհայկական յարաբերութիւնները, որոնք միշտ ջերմ ու վառվռուն եղած են, ա՛լ աւելի կը սերտանան ֆրանսախօսութեան շրջանակէն ներս։ Հայաստանի մէջ մօտ 200 հազար ֆրանսախօս կայ։ Տարբեր կազմակերպութիւններ լեզուն կը սորվեցնեն՝ դպրոցներէն զատ. անոնք կը գտնուին Երեւան, Կիւմրի, նաեւ Լոռիի, Շիրակի, Կոտայքի ու Տաւուշի մարզերուն մէջ, ուր 38 վարժապետներ ֆրանսերէն կը դասաւանդեն։ Երեւանի Պետական Համալսարանին մէջ՝ 30, նոյնչափ՝ Լեզուաբանական Պրուսովի անուան համալսարանին մէջ, իսկ Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանին մէջ՝ 10 փրոֆեսորներ կը պաշտօնավարեն։ Ֆրանսերէն կ'ուսուցանուի նաեւ Բժշկական, Ճարտարագիտական, Ճարտարապետական, Տնտեսագիտական, Գիւղատնտեսական, նոյնիսկ Սլաւոնական համալսարաններուն մէջ։ Ինչ կը վերաբերի Հայաստանի Ֆրանսական Համալսարանին, հոն դասաւանդուող նիւթերը կ'ընդօրինակուին Հայաստանի Ամերիկեան Համալսարանին կողմէ։ Ցարդ 1700 ուսանողներ վկայական ստացած են, որոնցմէ աւելի քան 80 տոկոսը կարեւոր պաշտօններու տիրացած է։
Ամէն տարի Մարտ 20‐ին Հայաստանի մէջ կը տօնուի Ֆրանսախօսութեան Օրը։ Լման ամիս մը ամբողջ երկրին մէջ տեղի կ'ունենան թատերական ներկայացումներ, երգահանդէսներ, ցուցահանդէսներ, դասախօսութիւններ ու համերգներ։ Իսկ ֆրանսական շարժապատկերներ կը ցուցադրուին Յուլիս 14‐ի օրերուն, եւ «Ոսկի Ծիրան» փառատօնին՝ ֆրանսական հեռատեսիլի ընկերութիւններ ալ կը մասնակցին հայկական ալիքներու հեռասփռումներուն։
Հայաստանը Ֆրանսայի հետ Լեզուագիտական Ուխտ մը կնքեց 2012‐ին, որ կը վերաբերի կրթական, մշակութային, դիւանագիտական եւ զբօսաշրջական ոլորտներուն։ 2015‐ին Երեւանի մէջ կայացաւ Եւրոպայի շրջանի ֆրանսախօս նախագահներուն համաժողովը։ 2017‐ին տեղի ունեցաւ ֆրանսերէն լեզուի միջազգային ողիմպիականը։ Իսկ այս տարի, Հոկտեմբեր 11‐ին եւ 12-ին, Ֆրանսախօսութեան ԺԷ. Գագաթնաժողովը պիտի գումարուի Երեւանի մէջ, որուն նպատակն է «միասին ապրիլ զօրակցութեամբ, մարդկայնական արժէքներու բաժանումով, տարբերութիւնները յարգելով, որպէս խաղաղութեան ու բարգաւաճման աղբիւր ֆրանսախօս տարածքին մէջ»։ Այսպէս՝ Հայաստանը, սկիզբը՝ փոքր ֆրանսասէր պետութիւն, յետոյ՝ ֆրանսախօս, յառաջիկայ ամիս պիտի դառնայ ֆրանսախօս աշխարհին կեդրոնը, եւ այդ առթիւ կարեւոր որոշումներ պիտի տրուին կազմակերպութեան ապագային մասին։
Երկրորդ նիստին վերջին բանախօսն էր փրոֆ. Ժերար Տէտէեան, նիւթ ունենալով հայոց հազարամեայ ֆրանսախօսութիւնը։ Արդարեւ, աւելի քան հազար տարի առաջ, Փոքր Հայքէն աւետարանելու համար Ֆրանսա հասած եւ Փիթիւիէի մօտ ճգնաւոր դարձած հայ Սուրբ Գրիգորը տեղացիներուն լեզուն կը խօսէր, քանի որ հաւատացեալներ իրեն կը մօտենային ու խրատ կը ստանային։ ԺԳ. դարուն, Անտիոքի մէջ, ֆրանսական իրաւաբանական օրէնքները հայերէնի թարգմանուեցան, իսկ ԺԴ. դարուն՝ ֆրանսեւհայկական ժամանակագրութիւն մը կատարուեցաւ։
ԺԷ. եւ ԺԸ. դարերուն՝ հայ վաճառականներ կու գային Մարսէյլ, Մոնփելիէ, Լիոն։ Մխիթարեան հայրերը կատարելապէս ֆրանսերէն կը խօսէին ու կը գրէին։ Այդ լեզուն իրենց մօտ կը սորվէին պոլսահայ երիտասարդները, յետոյ օսմանեան սուլթաններու բարձրաստիճան պաշտօնեաներ դառնալու համար։ ԺԹ. դարուն՝ հայ ուսանողներ կը կրթուէին Ժընեւի, Փարիզի, Նանսիի ու Մոնփելիէի համալսարաններուն մէջ։ Իզմիրի մէջ՝ Աղեքսանդր Տիւմայի, Վիկտոր Հիւկոյի եւ ուրիշ ֆրանսացի հեղինակներու վէպերը հայերէնի կը թարգմանուէին։ Մուսա Տաղի բնակիչներուն կողմէ ֆրանսական նաւատորմի հրամանատարին հետ բանակցողը՝ կատարեալ ֆրանսերէն կը խօսէր։ Պոլսահայ բարձր խաւը ֆրանսախօս էր, ինչպէս նաեւ ֆրանսական բանակի Օտար Լեգէոնին մաս կազմող հայ կամաւորները։ Իսկ հայ հեղինակներուն մէջ ֆրանսերէնով գրողներ կան, ինչպէս անցեալին՝ Շահան Շահնուր, նոյնպէս ներկայիս՝ Գրիգոր Շահինեան եւ Գրիգոր Պըլտեան։
Երրորդ նիստին առաջին զեկուցողն էր ակնաբոյժ Տիկին Մարիլին Նոտարեան‐Գրգեաշարեան, որ նկարներ ցուցադրելով բացատրութիւն տուաւ Ֆրանսահայ Բժիշկներու Միութեան «Ակնոցներ Հայաստանի Համար» ծրագրին մասին, որ յղացուած էր 1988-ի երկրաշարժի վաղորդայնին, եւ գործադրուած 2004-էն ի վեր։ Տարին մէկ կամ երկու անգամ ակնաբոյժներ Հայաստան կ'երթան. նախ Մայիսին կը քննեն չափահասներ ու փոքր մանուկներ, միաժամանակ դպրոցներու մէջ աշխատող հիւանդապահներուն կը սորվեցնեն վաղճանաչութեան կերպերը՝ դարմանումի կարօտ փոքրերը յայտնաբերելու համար։ Յետոյ՝ Օգոստոսին հայրենիք կը վերադառնան ապրանքներով ու գործիքներով, որպէսզի ապսպրուած ակնոցները տեղւոյն վրայ շինեն ու երկու օրուան մէջ յանձնեն։ Յառաջացեալ տարիք թեւակոխողներուն ալ խոշորացոյց-ակնոց կը հայթայթեն, որպէսզի կարենան կարդալ (ընդհանրապէս՝ Աստուածաշունչ եւ Նարեկ)։ Բնակչութեան մէջ անգրագէտ չկայ, եւ գիւղերուն մէջ կարելի է հանդիպիլ ծերերու, որոնք սորված են ռուսերէն, ֆրանսերէն, անգլերէն, գերմաներէն։ 2004-էն 2016 ժամանակաշրջանին՝ 173 քաղաքներու մէջ 3800 մանուկ դարմանուած է, 3500 ակնոց արտադրուած տեղւոյն վրայ, եւ աւելի քան 11000 խոշորացոյցով ակնոց բաժնուած։
Աքսէլ Մօժէ յիշեցուց թէ գրագէտ Արշակ Չօպանեանի ջանքերւվ հիմնուած Փրօ-Արմենիա հայասէր մտաւորականներու շարժումը յաճախ բողոքած էր Եւրոպայի անտարբերութեան դէմ՝ ի տես հայոց ջարդերուն։ Անաթոլ Ֆրանս յայտարարած էր 1916-ի Ապրիլին. «Հայաստանը հոգեվարքի մէջ է, բայց պիտի վերակենդանանայ», եւ ա՛յդ է որ պատահեցաւ։ Վիկտոր Հիւկօ ըսած էր թէ հպարտ էր որ իր երկերը հայերէնի կը թարգմանուին։ Դասախօսը եզրակացուց՝ հաստատելով թէ պէտք է միշտ պայքարիլ մոռացումի ու կեղծիքի դէմ, եւ բարձր գնահատեց նացիականներու դէմ ֆրանսացիներու կողքին կռուող հայերը՝ Բ. Աշխարհամարտի ժամանակ։
«Արեւելքի Գործառնութեան» այժմու ղեկավարը՝ Կոլնիշ Սրբազան տեղեկացուց որ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ 400 հազար աշակերտներ կը յաճախեն կաթողիկէ դպրոցներ, ուր դասաւանդութիւնը ֆրանսերէնով է։ Այդ կերպով տեղացիները ազատութեան, հաւասարութեան եւ աշխարհականութեան գաղափարներուն կ'ընտելանան։ Ինչ կը վերաբերի Հայաստանին, ան քաջալերեց սփիւռքահայերը որ անոր օգնեն՝ վերագտնելու իր քրիստոնէական արմատները եւ պայքարելու զեղծարարութեանց դէմ։
Քրիստիան Լոշոն խօսեցաւ արաբական երկիրներուն մէջ գտնուող հայերու մասին։ Եգիպտոսի մէջ անոնք կառավարական բարձր պաշտօններ վարած են ԺԹ. եւ Ի. դարերուն՝ Պօղոս Նուպար Փաշայի նման։ Բազմատասնեակ հազարաւոր հայեր հոն հաստատուեցան, քանի համադաւան էին տեղացի ղպտիներուն։ Նոյնպէս Իրաքի մէջ գտնուող հայերը, որոնք գաղթած էին վաղուց՝ Պարսկաստանէն, իսկ Մեծ Եղեռնէն ետք՝ Թրքահայաստանէն, մաս կազմած են երկրի ղեկավարութեան, նաեւ զարգացուցած տեղական մշակութային կեանքը։ Երուսաղէմի մէջ Հայ Առաքելական Եկեղեցին պահապանն է Սուրբ վայրերուն՝ Լատիններուն եւ Ուղղափառներուն հետ։ Լիբանանի Խորհրդարանին մէջ՝ հայ երեսփոխաններ մաս կը կազմեն երեք տեղական կուսակցութիւններու, եւ Կառավարութեան մէջ հայ նախարարներ կան։ Իսկ Սուրիոյ մէջ ներկայիս հայերը լծուած են վերաշինութեան աշխատանքներուն։ Հալէպի մէջ հայ կղերական մը՝ քրիստոնեաներէ ու մահմետականներէ բաղկացած նուագախումբ մը կազմած է, խաղաղ համակեցութեան օրինակ մը տալու համար։ Միշտ կողոպտուած, նահատակուած հայերը՝ ամէնուրեք ճշմարիտ քաղաքացիութեան օրինակը տուած են։
Ֆիլիփ Պոնիշոն եղաւ վերջին դասախօսը, եւ շեշտեց թէ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ ֆրանսախօսութիւնը պատուար մըն է մահմետական մոլեռանդութեան դէմ։ Հերքեց այն սխալ գաղափարը թէ այդ երկիրներու քրիստոնեաները մեղսակից եղած են Խաչակիրներուն, քանի որ հոն կ'ապրէին անոնց գալէն շա՜տ առաջ։ Նշեց թէ Օսմանեան կայսրութեան մէջ քրիստոնեաները կը ջարդուէին Արեւմուտքի երկիրներու վարած քաղաքականութեանց հետեւանքով։ Եզրակացնելով դրուատեց ֆրանսախօսութիւնը, որ արգելք կը հանդիսանայ համաշխարհայնացումի յառաջացուցած միօրինակութեան եւ անկէ բխող բռնակալութեան դէմ։ Արդարեւ մարդկային հարստութիւնը բազմազանութեան մէջ կը կայանայ։
Սոյն բացառիկ գիտաժողովը կլոր սեղանով մը աւարտեցաւ, ուր կարծիքներ փոխանակուեցան մշակութային այլազանութեան եւ փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան շուրջ։ Այս երկու օրերու ընթացքին ներկաները առիթը ունեցան դիտելու նկարչուհի Ասիլվայի եւ քանդակագործ Խաչիկ Գազանճեանի ցուցադրած արտադրութիւնները։ Արարատ Ակադեմիան կը ծրագրէ իր յաջորդ միջազգային գիտաժողովը կայացնել Հայիթի կղզիին մէջ, տեղւոյն համալսարանին ու Ֆրանսայի դեսպանութեան աջակցութեամբ։
(Վերջ) ԱրիԹօփուզխանեան