Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (83) Սեպտեմբեր 2018

Գրական-Մշակութային

«ԻՄ ԱՆՈՒՆ ՍԱՐՈՅԵԱՆ Է, ԱՄԷՆԷՆ ԼԱՒ ԱՆՈՒՆ Է...»

ԱՐԾՈՒԻ ԲԱԽՉԻՆԵԱՆ

kraganՎիլեամ Սարոյեանի ծննդեան 110-ամեակի առթիւ ներկայացնում եմ տարիներ շարունակ մամուլից հաւաքածս նիւթերի մի փունջ, որը վերաբերում է նրան առնչուող հետաքրքրաշարժ իրողութիւնների եւ յատկապէս հայութեան հետ կապերին: Առաջին նիւթը պայմանականօրէն է ընդգրկուած, այն գրողի հօրՙ Արմենակի մահախօսականն է, որտեղ յիշւում են նաեւ հանգուցեալի «պզտիկ զաւակները»: Փաստօրէն, դա կարելի է համարել Վիլեամ Սարոյեանի մասին առաջին (թէկուզՙ անանուն) յիշատակութիւնը գրաւոր աղբիւրներում: Ուշագրաւ է նաեւ երկրորդ հրապարակումըՙ Սարոյեանի մասին առաջին անդրադարձը խորհրդահայ մամուլում, որտեղ նրան չեն վարանել կոչել «յեղափոխական գրող»...
***
ԱՐՄԵՆԱԿ Պ. ՍԱՐՈՅԵԱՆ
Անցեալ չորեքշաբթի գիշեր, յուլիս 19ին, Արմենակ Պ. Սարոյեան յանկարծամահ եղաւ ի Քէմբպէլ, Սէն Օզէէն եօթ մղոն հեռու: Նոյն օր կէսօրէն ետք փորի սաստիկ ցաւ կ' ունենայ, բժիշկը կը կանչուի, քանի մը անյաջող փորձերէն ետք երկու ուրիշ բժիշկներու որոշմամբ հիւանդանոց կը փոխադրուի գործողութիւն կատարելու, բայց դեռ գործողութիւն կատարելիք սենեակը չհասածՙ կը մեռնի: Մեռնելէն յետոյ բժիշկներ գործողութիւն կը կատարեն, կը գտնեն, որ աղիքներու մէջ քարացած հանգոյց մը գոյացած է:
Ա. Սարոյեան ծնած էր ի Բաղեշ 1875ին, նոյն քաղաքի բարձր. վարժարանէն շրջանաւարտ ըլլալով 1895ին քանի մը տեղային դպրոցին մէջ պաշտօնավարելէն յետոյ Կարին փոխադրուեցաւ, ուր երկու տարի քարոզիչ վարժապետի պաշտօն վարելէն յետոյ 1906ին Ամերիկա եկաւ նպատակ ունենալով բարձր կրթութիւն առնել եւ օր մը վերադառնալ հայրենիքՙ ծառայելու իր ազգին: Սակայն նիւթական անձուկ վիճակը եւ ֆիզիքական փափուկ կազմուածքը իրեն միշտ արգելք էին հետեւելու իր ամենասիրած գործին:
Երկու տարի Նիւ Եօրք մնալէն եւ Փէթըրսի մէջ քարոզչութեան պաշտօն վարելէն յետոյ եդեմցիներու հրաւիրմամբ Քալիֆորնիա փոխադրուեցաւ իբր իրենց քարոզիչ, բայց յուսախաբ ըլլալով ուզեց այլ գործով պարապիլ: Տարի մը առաջ Սան Ֆրանսիսքօ եւ անկէ վերջ Քէմբպէլ փոխադրուեցաւ: Իր սիրելի ընկերութեամբ, համեստ ընթացքով ամենուն սէրն ու համակրանքը կը վայելէր, ուր որ երթար: Ամերիկացիները փութացած էին իրենց ներկայութեամբ եւ ծաղկեպսակներով յարգել եւ կարեկցիլ իրեններուն: Անիկա տիպար ամուսին եւ բարի հայր մըն էր:
Ա. Սարոյեան կը թողու երիտասարդ կին եւ պզտիկ զաւակներ, ծերունի մայր, երեք եղբայրներ եւ քոյր մը: Երկնային մխիթարութիւն իր սգաւոր ընտանիքին եւ ամբողջ գերդաստանին:
ԶԵՆՈԲ, («Ասպարէզ», Ֆրեզնօ, 4.08.1911):
ՈՒԻԼԵԱՄ ՍԱՐՈՅԵԱՆԸ ԵՐԵՒԱՆՈՒՄ
Խորհրդային Միութեան մի շարք հանրապետութիւնների, ինչպէս նաեւ Խորհրդային Հայաստանի սոցիալիստական շինարարութեան հետ մօտիկից ծանօթանալու նպատակով Ամերիկայի Կալիֆորնիա նահանգի Սան-Ֆրանցիսկօ քաղաքից Երեւան է ժամանել երիտասարդ յեղափոխական գրող Ուիլեամ Սարոյեանը: Նրա երկերը եւ յատկապէս վերջին շրջանում լոյս տեսած «Տրապից թռչող յանդուգն երիտասարդը», «Ներշնչում եւ արտաշնչում» խորագիրը կրող գրական գործերը մեծ ընդունելութիւն են գտել Ամերիկայի եւ Անգլիայի աշխատաւորութեան լայն զանգուածներում: Երեւանում նա եղել է արտադրական, կուլտուրական բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկութիւններում, ուր գրի է առել իր բոլոր տպաւորութիւնները... Յունիսի 27-ի երեկոյեան Ուիլեամ Սարոյեանը Երեւանի գրողների տանը հանդիպում ունեցաւ խորհրդային գրողների հետ:
(«Խորհրդային Հայաստան», Երեւան, 29.06.19359:
ՀԱՅԵՐԷՆԻ ՄԱՍԻՆ
Քանի որ ես չեմ կրնար կարդալ կամ գրել մեր սեփական հպարտ ու անխորտակելի լեզուն եւ քանի որ մեր լեզուն պէտք է յաւիտեանս ծաղկի եւ ուռճանայ եւ հարստացուի լաւ մարդոց միջոցով, անոնց իմացականութեանց գաղափարներով եւ անոնց հոգիներու երազներով, կը յայտնեմ ձեզի, որ հայերէն կը գրէք, իմ անկեղծ շնորհակալութիւններս, իմ խոնարհ յարգանքս, իմ ջերմագին յոյսս, թէ պիտի շարունակէք գրել եւ ուրիշներուն ալ ուսուցանել կարդալ ու գրել - հայերէնՙ եթէ կարելի է, ուրիշ որեւէ լեզուովՙ եթէ պէտք է, որովհետեւ լաւ մարդիկն ու լաւ գրուածքը տիեզերական են:
(Կարօ Գէորգեան, Ամենուն տարեգիրքը, Պէյրութ, 1954):
[ՊԵՏՐՈՍ ԴՈՒՐԵԱՆԻ ՄԱՍԻՆ]
«...ամօթապարտ եմ, որ կը խօսիմ ու կը հասկնամ մայրենի լեզուս, բայց չեմ կրնար կարդալ: Թարգմանաբար արտասանածներէն... մասնաւորապէս կը սիրեմ Պետրոս Դուրեանի բանաստեղծութեան անզուսպ ուժգնութիւնը: Ըստ իս, անիկա ճշմարիտ հայկական հոգին է ազատ, տաք, զգայուն ու նաեւ վայրագօրէն ուժեղ: Կը հաւատամ, որ իմ գործս ալ ունի այդ յատկութիւններէն»:
(«Յուսաբեր», Գահիրէ, 21,01,1935):
[ԹՈԹՈՎԵՆՑԻ ՄԱՍԻՆ]
Երբ առաջին անգամ գացի, Երեւանի մէջ հանդիպեցայ Թոթովենցին: Թոթովենցը Ամերիկայէն կը ճանչնայի: Երբ տեսաւ զիս, «գաղտնի տեղ մը երթանք», ըսաւ: Գացինք: Ըսաւ, որ Անդրանիկի մասին վէպ մը կը գրէ: 1960ին երբ գացիՙ հետաքրքրուեցայ այդ վէպով: Լուր չունէին: Թոթովենց չէր կրնար ընդունիլ այդ ռեժիմը: Գիշեր մը հետը գրական հանդիպումի մը տարաւ զիս: «Ի՞նչ պիտի գրես», հարցուց կուսակցութեան ներկայացուցիչը: Ես ալ երիտասարդ, խենթ, ըմբո՛ստ, պոռացի, թէ «Դուն ի՞նչ իրաւունք ունիս նման հարցում ընելու ինծի, ես հայ եմ, ամերիկահպատակ եմ, ազատ եմ, դուն ո՞վ ես, որ զիս կը հարցաքննես»: Թոթովենց ոտքը ոտքիս զարկաւՙ զիս զգաստացնելու համար: «Ես հոս բերի քեզ, յետոյ զի՛ս բանտ կը դնեն», ըսաւ: Այս բաները մեծ ցաւ են մեր հայրենիքի համար:
(«Ազդակ», Պէյրութ, 20.06.1972):
[ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ]
- Շարա Տալեան, իմ բարեկամս, կ՛ըսէր. «Ես Տարօն կ ուզեմ»: Իրեն ըսի.
- Ես ալ կ ուզեմ: Ամէնքս ալ պէտք է ուզենք, Տարօն ուզենք, Մուշ ուզենք, Պիթլիս ուզենք, Վան ուզենք, Սասուն ուզենք: Ուզելը լաւ է, օր մը կու տան...
(«Ազդակ», Պէյրութ, 20.06.19729):
Վան, Մուշ, Պիթլիս պիտի ունենանք: Պոստանները նորէն պիտի ծաղկին: Համբերութիւն:
(«Յառաջ», Փարիզ, 1.10.1977):
ՀԱՅԿԱԿԱՆ «ԲԱԼԻՍ» ՌԵՍՏՈՐԱՆՈՒՄ
Երկու հարիւր տարեկան Սան Ֆրանցիսկոյի գունեղ եւ ֆոլկլորիկ հայկական «Բալիս» ճաշարանում սեղանի շուրջը հավաքուած են (չորեքշաբթի, մարտի 29, 1967) Հերի Բրիջեսը, Բենիամինո Բուֆանոն ու Վիլեամ Սարոյեանը եւ զրուցում են կատակելով:
Սարոյեանն անգլերէնով պատուիրում է հայկական մսով կարկանդակ: Ճաշարանատէր տիկին Արմէնուհի Բալեանը խանդավառ ասում է.
- Ինչո՞ւ, պարոն Սարոյեան, դուք հիանալի հայերէն եք խօսում:
Բրիջեսըՙ
- Բա՞րձր, թէ՞ ցածր հայերէն:
Սարոյեանըՙ
- ԲԱ՛ՐՁՐ, ա՛յ մարդ. իմ ժողովուրդն ապրում է այնտե՛ղ, բարձր լեռների վրայ, ահա թէ ինչու մենք բոլորս փոքր ենք:
Նրանք ժամերով նստեցին սեղանի շուրջը ու կերան այծի պանիր, խաղողի թփով տոլմա եւ խօսեցին անհեթեթ բաներ, ու թւում էր, թէ կրկին երիտասարդացել են գունագեղ Սան Ֆրանցիսկոյում, մինչեւ իսկ Սարոյեանը, որի կատաղի բեղերը սկսել են ճերմակել, Բրիջեսը, որի մազերը սպիտակում են եւ Բուֆանոն, որը կարող է կամ չի կարող 79 տարեկան լինել:
(«Սան Ֆրանսիսքօ քրոնիքլ», 31.03.1967):
[ԻՐ ՄԱՍԻՆ]
Կը նախընտրեմ մեռնիլ Պիթլիս, քան Ֆրէզնօ. այդ ալ չեմ ուզեր. կը նախընտրեմ պտըտիլ Ֆիլատելֆիա:
Ես գտայ Հայութիւն ազգիս մէջ, մենք սաղ ժողովուրդ ենք: Կրնամ ըլլալ ամերիկացի գրագէտ, բայց Պիթլիսցի եմ, Սարոյեան եմ, Հայ եմ: Իմ նիւթըՙ կեանքն է, իմ կեանքը մարդկութիւնն է: Բախտաւոր եմ ունենալ այդ հարստութիւն (Հայ): Անդադար ժողովուրդ ենք, շատ փափաքներ ունինք յառաջդիմելու: Իմ անունս Սարոյեան է, ամէնէն լաւ անուն է:
(«Յառաջ», Փարիզ, 1.10.1977):
Աղբիւր՝ «Ազգ» օրաթերթ