Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (82) Յուլիս 2018

Գրական-Մշակութային

ՄՕՐՍ ԱՆԱՆՈՒԽԻ (ԴԱՂՁ) ՓՈՇԻՆ

kragan
Կիրակի յետմիջօրէ մըն էր. յունիս ամսուան բարեխառն կլիման այդ անդորր օրը օժտեր էր իր արեւաբոյր բարիքներով։ Հատուկենտ ամպերու լուսաթափանց ծուէններ յեղյեղուկ հովին գիրկը նետուած՝ մեղկօրէն յանձնուէր էին անոր քմայքին։ Մեր պարտէզը եզերող վիթխարի նոճիներն ալ հովէն լեզու առած, գլխու համաչափ ճօճումներով՝ մարդկութեան համար անվերծանելի՝ տիեզերքի գաղտնիքները կը լուծէին։
Կինս եւ ես, դրացի զոյգի մը հետ մեր պարտէզը նստած՝ ասկէ անկէ կը զրուցէինք, երբ գարնանային դեռատի սիւգ մը, քամահրող աղջկան մը սեթեւեթով՝ ինծի շատ ծանօթ եւ սիրելի բուրմունք մը օրօրեց քիթիս տակ։ Տարիներ առաջ պարտէզին մէկ անկիւնը կինս՝ մեր ընտանիքի անխոնջ պարտիզպանը՝ ափ մը անանուխի սերմ ցանած էր. ամբողջ յետմիջօրէն զեփիւռը անանուխներուն քսուըռտեր եւ անոնց հրապուրիչ բուրումով օծեր էր իր անգայտ մարմնի ծեքծեքուն կորութիւնները։ Ու հիմա եկեր էր այդ օծանելիքին ցանկայարոյց բուրմունքով զիս գայթակղեցնելու։
Ամէն ամառ, մեր փոքրիկ ածուէն քաղուած անանուխի քանի մը տերեւ կը մանրէի պատրաստած թապպուլէներուս (ձաւարախառն աղցան) մէջ եւ մօրս՝ Հալէպի անմրցելի թապպուլեները յիշելով՝ ագահօրէն կ՚ուտէի։ Քանի մը անգամ փորձեր էի տերեւները չորցնել եւ փոշիի վերածել, բայց անոնք՝ մօրս պատրաստած տերեւներուն նման իրենց բնական կանաչութիւնը պահելու տեղ՝ իրենք իրենց վրայ գալարուած գորշ միջատներու նմանող բանի մը վերածուէր էին։ Տգեղ երեւոյթին թերեւս աչքս գոցէի, եթէ անոնք մօրս պատրաստած անանուխի փոշիին համէն ու հոտէն շոշորթ մը իսկ ունենային։
Քիչ առաջուան չարաճճի զեփիւռը ուշադրութիւնս շեղեր էր մեր խօսակցութեան նիւթէն եւ զիս փոխադրեր էր քառասուն տարի առաջուան Հալէպը։ Հաներ էր զիս մեր տան տափարակ ու կպրապատ տանիքը, ուր՝ Հալէպի տօթակէզ արեւին տակ, թելերու վրայ մօրս կախած անանուխի խուրձերը արդէն լաւ մը չորցած՝ կը սպասէին իր հմուտ ձեռքերուն, որպէսզի խնամքով թելերէն վար առնեն զիրենք, տերեւները ցօղուններէն փետրատեն եւ իրենց ափերուն մէջ տրորելով փոշիացնեն։ Մայրս այդ կաս-կանանչ փոշին պիտի լեցնէր ապակեայ փոքրիկ կուժերու (ղաթրամիզին հայերէնը ի՞նչ է) մէջ եւ մենք ամբողջ տարի մը պիտի ըմբոշխնէինք այդ անուշաբոյր փոշիին քմախորժ համն ու հոտը մեր լեզուին եւ քիմքին միջեւ։
Առ ի քաղաքավարութիւն, բայց առանց երազանքիս թելը ամբողջովին խզելու, մերթ ընդ մերթ ժպիտով մը, հաւանութիւն արտայայտող գլխու շարժումով մը, կամ նոյնիսկ բառերու նմանող բաներ մըն ալ բերնէս դուրս գլտորելով, կնոջս եւ դրացիներու խօսակցութեան մասնակցութիւնս շարունակել կը ձեւացնէի։ Անանուխի զգլխիչ բոյրէն թելադրուած անուրջս հիմա Հալէպի մեր հին տան երդիքէն խոհանոց իջեցուցեր էր զիս։ Խոհանոցին մէջ Մայրս թարմ կանաչեղէններով եւ ձաւարով պատրաստած թապպուլէին վրայ անանուխի փոշին հազիւ սկսեր էր ցանել, երբ ներսէն հեռաձայնի զանգին տաղտկալի ձայնը սթափեցուց զիս (այդ ատեն դեռ բջիջային հեռաձայն չունէիք)։ Մտքէս ըսի՝ անտեսէ՛, ո՛վ, որ է քիչ ետքը նորէն թող զանգէ – մօրս անզուգական թապպուլէն ուտելէս ետք... բայց զանգողը վճռած էր ինծի զլանալու այդ անզուգական վայելքը, ուստի կը յամառէր անպատկառօրէն մրճահարել հեռաձայնիս զանգը, որ՝ երազի եւ իրականութեան միջեւ զիս օրօրող ուղեղիս մէջ՝ վերածուեր էր Նոր Գիւղի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ ժամկոչ Մուրատին կողմէ ամէն առտու եւ երեկոյ հնչուող բամբ զանգին։
Քիթիս տակէն տռտռալով ոտքի ելայ, դրացիներէն ներողութիւն խնդրեցի եւ ներս մտայ տեսնելու համար, թէ՝ ո՞վ է մօրս թապպուլէէն զիս բրտօրէն զրկել ժպրհող այս արկածախնդիրը։ Յարութն էր՝ մեր քաղաքը բնակող երկու Հալէպահայերէն մէկը – շաքարի պէս տղայ մը։ Տեղեկացուց, որ Հալէպէն հիւրեր ունի եւ մեզ հրաւիրեց անյապաղ ճամբայ ելլել դէպի իրենց տունը՝ տեսնելու հիւրերը, որոնք ժամէ մը Շիքակօ պիտի վերադառնային, ուր եւ իջեւանած էին իրենց պարագաներուն մօտ։ Նաեւ յայտնեց, որ մայրս բաներ մը ղրկած է ինծի այցելուներուն հետ։ Պատրուակով մը կինս պարտէզէն ներս կանչեցի եւ պարզեցի եղելութիւնը։ Որոշեցինք, որ ինք տունը մնայ եւ դրացիները հիւրասիրէ, իսկ ես երթամ Յարութենց տունը Հալէպէն եկած այցելուները տեսնելու։ Նոյն քաղաքին մէջ ապրելով հանդերձ, Յարութենց տունը մեր տունէն ինքնաշարժով գրեթէ կէս ժամ հեռու է, ուստի պէտք էր արագ շարժիլ։ Դրացիներէն անգամ մը եւս ներողութիւն խնդրեցի եւ նետուեցայ ինքնաշարժիս մէջ։
Քսանհինգ վայրկեան ետք արդէն նստած էի Յարութենց գեղատեսիլ պարտէզի փայտաշէն, ընդարձակ պատշգամը եւ Հալէպէն այցելու Պարոն Համբարձումին եւ կնոջ՝ Տիկին Լուսինին բերնէն երկնային մեղեդիի նման ծորող Հալէպէն լուրեր կ՚մբոշխնէի։ Շուտով յայտնուեցաւ, որ հակառակ հեռաձայնին վրայ Յարութին ըրած հաստատումին, այցելուները պիտի կարենային ամբողջ յետմիջօրէն եւ նոյնիսկ երեկոյեան անդրանիկ ժամերը իրենց տունը անցընել. մանաւանդ, որ Յարութենց տունէն Շիքակօ հազիւ մէկ ժամուան ճամբայ է։ Քիչ ետք, Յարութին ազնիւ տիկինը խոհանոցի դուռէն պարտէզ մտաւ եւ մեզ ճաշասենեակ հրաւիրեց։ Սեղանը ծայրէ ծայր հայկական տոհմիկ համադամ կերակուրներով ծածկուած էր։ Տիկին Հէլէն ամերիկածին հայուհի մըն է, որ իր յունահայ մօրմէն սորված է հայկական խորոտիկ ճաշեր պատրաստելու արուեստը։
Ճաշի աւարտին, տիկին Հէլէն առաջարկեց, որ սուրճը պարտէզը առնենք, ուստի մագլցեցանք պարտէզի պատշգամը եւ վերսկսանք Հալէպի շուրջ թաւալող խօսակցութիւնը։ Խօսակցութենէ աւելի հարցազրոյց մըն էր տեղի ունեցողը։ Պարոն Համբարձում Յոբի համբերանքով կը դիմագրաւէր հարցումներուս յորձանուտը։ Այսպէս, երեք ժամ լաւ մը Հալէպէն լուրեր ստանալէ ետք, երեկոյեան ժամը վեցը անց՝ յանկարծ անդրադարձայ, որ Յարութին եւ Տիկին Հէլէնին ազնուութիւնը չարաչար գործածելու սահմանները գլած անցած եմ։ Խեղճ պարոն Համբարձումը եւ իր ազնիւ Տիկին՝ Լուսինն ալ, ձանձրացած ըլլալու էին հարցումներուս տեղատարափէն։ Արդէն իրենք ալ կամաց-կամաց պէտք է պատրաստուէին ճամբայ ելլելու դէպի Շիքակօ։ Տիկին Լուսինը ինծի յանձնեց մօրս ղրկած խոշոր տոպրակը, որ իր մէջ կը պարունակեր քանի մը համեմատաբար փոքր տոպրակներ։ Բոլորին շնորհակալութիւն յայտնեցի, Պարոն Համբարձումը եւ Տիկին Լուսինը համոզեցի, որ յաջորդ իրիկուն մեր հիւրը ըլլան, վստահեցնելով, որ Շիքակոյէն մեր տուն երթուդարձի պատասխանատուութիւնը ես կը ստանձնեմ, եւ բաժնուեցայ իրենցմէ։
Ճամբու ընթացքին տոպրակին մէջէն մեղմիւ դուրս հոսող քանի մը քթախորժ հոտեր ռունգերս կը գրգռէին։ Անոնց մէջ, սակայն, անանուխի դիւթիչ բոյրը կը գերազանցէր բոլոր միւսները։ Կը մտածէի, թէ որքան բարեբաստիկ զուգադիպութիւն էր այսօր ինծի պատահածը։ Կէսօրէ ետք ժամը երկուքի շուրջ, մեր պարտէզը նստած կ՚երազէի մօրս անանուխի փոշիին համին ու հոտին մասին, եւ հիմա տուն կը վերադառնամ նոյն այդ փոշիէն իր ինծի ղրկած բաւական մեծ տոպրակով մը։ Տուն պիտի հասնէի եւ, առանց վայրկեան մը վատնելու, թապպուլէի արարչագործութեան պիտի ձեռնարկէի։ Աւա՜ղ, որ դեռ յունիս ամսուան մէջ էինք, եւ մօտակայ արտերէն ու հանդերէն քաղուած թարմ կանաչեղէններու վաճառքը չէր սկսած տակաւին։ Բայց եւ այնպէս, անոնց բացակայութեան՝ հեռակայ նահանգներէ կամ երկիրներէ ներմուծուած եւ արուեստական միջոցներով «թարմ» պահուած կանաչեղէնները ի պատուի պիտի ըլլային առայժմս։
Տուն հասայ եւ անմիջապէս մօրս ղրկած խոշոր տոպրակը բացի։ Մեծ տոպրակը կը պարունակէր աւելի պզտիկ տոպրակ մը կարմիր պղպեղի փոշի (ի՜նչ երանութիւն, ասոր խենթն եմ), տոպրակ մը՝ արաբերէն թաշքիլէ կոչուող՝ զանազան կուտերէ եւ պիստակներէ բաղկացած խառնուրդ մը (կրկնակի երանութիւն, ասոր ալ խենթն եմ), քանի մը ուրիշ համեմներ եւ ուտելիքներ, եւ այս բոլորէն վեր, տոպրակ մը՝ լեցուն՝ բոլոր համեմներու թագուհի՝ անանուխի փոշիով – այն ալ մօրս անգերազանցելի անանուխի փոշիով։ Թապպուլէն համադրեցի, վրան ալ նոր ստացած կարմիր պղպեղի եւ անանուխի փոշիէն ցանեցի, կէս գաւաթ ձիթաիւղ ալ թափեցի մէջը եւ կնոջս հետ ուտելու կը պատրաստուէինք, երբ ամերիկացի բարեկամ մը դուռը թակեց։ Պնակ մը թապպուլէ հրամցուցի բարեկամիս։ Ուզեց բաղադրութիւնը հասկնալ, բայց համոզեցի, որ նախ ուտէ, յետոյ ի՛նք փորձէ հետեւցնել անոնց ինչ ըլլալը։ Դգալ մը թապպուլէ բերանը դրաւ եւ սպասեց, որ ծամելէ առաջ համն ու հոտը թելադրեն իրեն, թէ կրնա՞ր առանց թունաւորումի վտանգին ծամել եւ կլլել։ Այդ կանխազգուշացման դիմեց, քանզի անգամ մը, սաստիկ կծու կերակուր մը կերցուցեր էի եւ խեղճը լալահառաչ՝ տասը վայրկեան պաղ ջուրով բերանը ցօղուած էր այրուցքէն ազատելու սին յոյսով։ Բարեբախտաբար, այս անգամ կարմիր պղպեղի փոշին խոհեմութեամբ ցաներ էի թապպուլէին վրայ եւ բարեկամս մեծ հաճոյքով կրցաւ վայելել զայն, առանց հրշէջները ահազանգելու կարիքն ունենելու։ Բաղկացուցիչ տարրերէն հազիւ մէկ երկու հատը կրցաւ կռահել. ձաւարի մասին գաղափար իսկ չունէր։
Տարիներ անցեր են այդ հոգեզմայլ օրէն։ Մօրս անանուխի փոշին, զոր տուն բերելէ ետք՝ լոյսի գունաթափող եւ թառամեցնող ազդեցութենէն զերծ պահելու համար մուգ տուփի մը մէջ լեցուցեր էի՝ իր համը, հոտն ու թոյրը տակաւին պահելով հանդերձ, աւա՜ղ, ինկեր է սպառման հոգեվարքի գալարումներուն գիրկը։
Այդ յանկուցիչ փոշին տուն բերելէս քանի մը տարի անցած էր, երբ միեւնոյն ատեն, թէ՛ տաղտկալի թէ՛ յուսադրիչ զգացում մը, չեմ գիտեր ուրկէ, համակեց գիտակցութիւնս եւ զիս համոզեց, որ կեանքիս տեւողութեան թելը անքակտելիօրէն կապուած է այդ փոշիին սպառման թափին հետ։ Տասը տարի առաջ, քսան սանթիմ խորութիւն ունեցող տուփը մինչեւ բերանը լեցուած էր անանուխի փոշիով։ Հիմա արդէն միայն երկու սանթիմ փոշի մնացեր է տուփին մէջ։ Ժամանակն է կարծեմ, անձիս հետ հաշուեյարդարի նստելու...
ԱՐԱ ՄԽՍԵԱՆ