Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (81) Յունիս 2018

Գրական-Մշակութային

Մխիթարեան Միաբանութիւն

300-ԱՄԵԱՅ ԼՈՅՍ ԵՒ ԾԱՌԱՅՈՒԹԻՒՆ

Մխիթարեան Միաբանութեան մշակութային վաստակը

1700-2005

kragan
Մխիթար Վրդ. Սեբաստացի Աբբահայրը (1676-1749) եղաւ այն փայլուն եւ կարող աստղերէն մին, որ հայոց երկնակամարին վրայ փայլեցաւ:
Մխիթար ԾՐԱԳԻՐ մը դրած էր իր կեանքին, հիմնելով իր Միաբանութիւնը: Ան կ'ուզէր վերականգնել իր ազգին Մշակոյթը, Լեզուն, Պատմութիւնը, Ծէսն ու Հաւատքը, Գիրն ու Գրականութիւնը:
Նախախնամութիւնը զինք նետած էր Վենետիկի լճակին խաղաղ մէկ անկիւնը, ուր կ'ապրէր բարգաւաճ հայ գաղութ մը եւ ուր ան կ'առանձնանայ իր աշակերտներով, փոքր կղզեակի մը մէջ, որ ժամանակի ընթացքին պիտի դառնար լոյսի փարոս մը Հայութեան համար, հեռու իր պաշտելի Հայրենիքի հողէն, ուր հարստահարիչ օտար պետութիւններ եւ աւազակախումբեր, ժամանակի ընթացքին մոխիրի պիտի վերածէին գիւղերն ու քաղաքները, եկեղեցիներն ու վանքերը եւ հուսկ ամբողջ ցեղը սպանդի պիտի առաջնորդէին Միջագետքի անապատներուն մէջ:
Մխիթար Վարդապետի ծրագիրը, ընդհանուր գիծերու մէջ, կարելի է տասը նիւթերու բաժնել.
1. ԼԵԶՈՒԱԿԱՆ ՎԵՐԱՆՈՐՈԳՈՒՄ
ԺԸ. դարու սկիզբը, հայերէն լեզուն այնքան աղճատուած էր օտարաբանութիւններով, եւ Մխիթարի նման մեր նախնեաց գործերուն ընթերցող մը անհանդուրժելի կը գտնէր կացութիւնը եւ ինչպէս կը գրէ իր կենսագիրը՝ Հ. Յ. Թորոսեան. «Ան ունեցաւ գաղափարը մեր հին, դասական լեզուն վերականգնելու»:
Առաջին գործը որ ան հրատարակեց, եղաւ «Քերականութիւն գրաբար լեզուի»:
Առանց լեզուական վերանորոգութեան, մշակութային վերածնունդ չէր կրնար տեղի ունենալ: Այս պատգամը, որպէս կտակ ընդունուած իր աշակերտներէն, զիրենք մղեց ամէն ջանք թափելու իրենց Հիմնադրին ծրագիրը իրականացնելու համար:
Լեզուական վերանորոգումին մեծապէս նպաստեց Մխիթարի պատրաստած Հայկազեան Բառարանը, որ ԺԸ. դարու մեծագոյն իրագործումը եղաւ:
1837ին Հ. Գաբրիէլ Աւետիքեանի, Հ. Խաչատուր Սիւրմէլեանի եւ Հ. Մկրտիչ Աւգերեանի աշխատանքով, հրատարակուեցան Նոր Հայկազեան Բառարանը: Ասիկա արդէն պետական ակադեմիայի մը վայել գործ էր, Հ. Աճառեանի կարծիքով, հայ լեզուի ամէնէն կատարեալ բառարանն է»:
 
ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹԻՒՆ – ՀՆԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ
Մխիթարեան Վարդապետներու հսկայ վաստակը, անոնց վիճակագրական, տեղագրական, աշխարհագրական եւ պատմական անթիւ հրատարակութիւններով, հայ ժողովուրդին պատմական յիշողութիւնը վառ պահեց, երեք դար շարունակ նոր սերունդներուն փոխանցելով Հայրենիքի եւ ազգային արժէքներուն գիտակցութիւնը:
Անոնցմէ առաջինը կը հանդիսանայ Հ. Միքայէլ Չամչեան (1738-1823), իր եռահատոր «Հայոց Պատմութիւն« կոթողային աշխատանքով:
Հ. Ղուկաս Ինճիճեան (1758-1833), իր կարգին, կը կատարի անփոխարինելի աշխատանք մը, ձեռնարկելով ազգագրական-վիճակագրական գիտարշաւներու, պատմական Հայաստանի բոլոր տարածքին վրայ, որուն արդիւնք կ'ըլլան կարեւոր զոյգ աշխատասիրութիւններ. «Ստորագրութիւն Հին Հայաստանեայց» եւ «Հնախօսութիւն Հայաստանեայց Աշխարհի» ինչպէս նաեւ Գերպ. Ագոնցի հրատարակած «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» շարքին առաջին հատորը «Հայաստան»:
Ինճիճեանի աշխատութիւնը կը շարունակեն բազմաթիւ ուրիշ Մխիթարեան վարդապետներ, որոնց մէջ յիշատակութեան արժանի են Հ. Ներսէս Սարգիսեան (1800-1866), իր «Տեղագրութիւնք ի Փոքր եւ ի Մեծ Հայս» հատորով, մանաւանդ Հ. Ղեւոնդ Ալիշան (1820-1901), որ բացառիկ երեւոյթ մըն է հայ իրականութեան մէջ:
Նուազ բեղուն, բայց նոյնչափ օգտակար երկերու հեղինակ են Հ. Մանուէլ Քաջունի, Հ. Գաբրիէլ Այվազովսկի (մեծ նկարիչին եղբայրը), Հ. Ագոնց, Հ. Մինաս Բժշկեան, Հ. Յակոբոս Իսաւերտենց, Հ. Միքայէլ Յովհաննէսեան, այս վերջինը հեղինակ Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ բերդերու կոթողային աշխատանքին:
Մասնաւոր յիշատակութեան արժանի են Հ. Համազասպ Ոսկեանի ուսումնասիրութիւնները, նուիրուած Հայաստանի բոլոր նահանգներու վանքերուն եւ եկեղեցիներուն:
 
3. ԿՐՕՆԱԿԱՆ, ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ, ԾԻՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԵՐ
Մխիթար Վրդ. համոզուած էր, որ եթէ Հայ ժողովուրդը հեռանայ իր նախնիքներու հաւատքէն, դատապարտուած է կորսնցնելու իր էութիւնը կազմող տարրը, իր նկարագիրը:
Հարկ էր լուսաւորել ժողովուրդը կրօնաբարոյական գործերու հրատարակութիւններով, հրատարակել Աստուածաշունչը եւ բաժնել ժողովուրդին, մեկնաբանել Աւետարանը, Յայտնութեան գիրքը, թարգմանել Մեծն Ալպերտի Աստուածաբանութիւնը… եւ այլն:
Մխիթարի յաջորդները սկսան ընդլայնել աստուածաբանական եւ հայրախօսական գործերու հրատարակութիւնը: Հայր Չամչեանի «Վահան Հաւատոյ»ն, օրինակ, ջատագովութիւնն է Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ հաւատքի ուղղափառութեան:
Հ. Գաբրիէլ Աւետիքեան եւ մանաւանդ Հ. Մկրտիչ Աւգերեան կը մտնեն զուտ հայկական անդաստանէն ներս, առաջինը մեկնաբանելով Ս. Գրիգոր Նարեկացիի աղօթքները, ճառերը եւ Հայ Եկեղեցւոյ շարականները, իսկ Աւգերեան կը հանդիսանայ եկեղեցական պատմութեան Չամչեանը, 1167 էջեր կազմուած «Լիակատար Վարք Սրբոց»ը հրատարակելով, ուր ընդգրկուած են Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ տօնացոյցին բոլոր սուրբերը:
 
4. ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴԱՍԱԿԱՆ ՀԵՂԻՆԱԿՆԵՐՈՒ
Հայկական այբուբենի ստեղծումին (Ե. դար) անմիջապէս յաջորդած ըլլալով բացառիկ աշխուժութիւն մը թարգմանուած եւ ինքնագիր գործերու, Վենետիկի եւ Վիեննայի զոյգ վանքերուն մէջ խնամքով հաւաքուած եւ պահուած հազարաւոր ձեռագիր մատեանները կը պարունակէին հայ ժողովուրդին մշակութային գանձերը, որոնք հարկ էր հրատարակել եւ ժողովուրդին ծանօթացնել: Գործ մը որ ծրագրուած ձեւով տեղի ունեցաւ եւ հերթականութեամբ լոյս տեսան ա) հայ պատմիչները, բ) հայրապետները, գ) հեթանոս եւ քրիստոնեայ աշխարհի մեծ հեղինակները. հրատարակութիւններ որոնք կը սկսին ճոխացնել հայ ընտանիքներու գրադարանները եւ մեծ ծառայութիւն կը մատուցանեն գիտական աշխարհին:
 
5. ԴԱՍԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ
Հիմնականօրէն Հ. Բագրատունին է որ լայն չափով մտցուց յոյն-լատին եւ եւրոպական մեծ ազգերու գրական գլուխ-գործոցները մեր մէջ, սորվեցուց գեղեցիկ արտայայտութեան ձեւերը, խնամել ոճը, դնել արուեստ, չափակցութիւն գրուածքին մէջ:
Դասական շարժումի միւս մեծ դէմքը կը հանդիսանայ Գերպ. Եդուարդ Հիւրմիւզ (1799-1876), որուն «Բուրաստանքը» կը համարուի դասական բանաստեղծի լուրջ արտադրութիւն:
Վենետիկի եւ Վիեննայի մէջ դասական շարժումին մեծապէս նպաստեցին հոյլ մը միաբաններ, որոնց ինքնագիր եւ թարգմանածոյ գործերը յղկեցին ժողովուրդին ճաշակը եւ պատրաստեցին աշխարհաբար լեզուի յայտնութիւնը, որուն ոտնաձայնը կը լսուէր արդէն զոյգ վանքերուն մէջ:
 

6. ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐ ԼԵԶՈՒԻ ԵՐԵՒՈՒՄԸ
Աշխարհաբարի գիտական առաջին ուսումնասիրութիւնը կը կատարէ ինքը՝ Մխիթար Վրդ. «Դուռն քերականութեան աշխարհաբար լեզուին հայոց» (1727), եւ «Գիրք քրիստոնէական վարդապետութեան շարադրեցեալ աշխարհաբարիւ լեզուաւ» (1727) գործերով:
Անկէ ետք աշխարհաբարի մեծագոյն ջատագովն ու կերտողը կը հանդիսանայ Հ. Ղուկաս Ինճիճեան, որ 1799-էն սկսեալ աշխարհաբար լեզուով կը հրատարակէ ամավերջեան հատոր մը «Տարեգրութիւնք» տիտղոսով, ուր ամփոփուած կը գտնենք անցնող տարուան քաղաքական, ընկերային բոլոր կարեւոր դէպքերը: Վիեննայի մէջ Գերպ. Արսէն Այտընեանի լոյս ընծայած «Քննական քերականութիւն» ընդարձակ աշխատանքը (1866) աշխարհաբարի լաւագոյն յուշարձանը կարելի է նկատել:
 
7. ՀԱՅ ԹԱՏՐՈՆԻ ԾՆՈՒՆԴԸ
Արդի ըմբռնումով թատերական կտորի մը հանդիպելու համար հարկ է սպասել մինչեւ 1753 ձեռագրի մը նախափորձը՝ խնամքով պահուած Ս. Ղազարի դիւանին մէջ:
Նոյն դիւանը ունի գրաւոր վկայութիւններ 1724 թուականով, թատերական ներկայացումներու Ս. Ղազարի մէջ: Անկէ ետք, բազմաթիւ նոր թատրերգութիւններ գրուած եւ ներկայացուած են վանաբնակ վարդապետներէն եւ աշակերտներէն, կրօնա-բարոյական եւ յատկապէս հայրենասիրական բովանդակութեամբ:
Թատրոնը Ս. Ղազարէն Պոլիս փոխադրողը կ'ըլլայ Հ. Մինաս Բժշկեան, ապա Հ. Պետրոս Մինասեան, որուն աշակերտները Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանէն (Վենետիկ) շրջանաւարտ, կրնար նկատուիլ իսկական հիմնադիրները թատերական կազմակերպուած գործունէութեան: Ասոնցմէ են Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան, Սրապիոն Հէքիմեան, Թովմաս Թէրզեան, Նարպէյ, Էմմանուէլ Եսայեան, Սրապիոն Թղլեան, Մկրտիչ Աճէմեան, եւայլն:
 
8. ԿՐԹԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԷՈՒԹԻՒՆ
Մխիթարեանները իրենց գործը կատարած են ոչ միայն իրենց հրատարակած գիրքերով, այլ նաեւ իրենց հասցուցած աշակերտներով:
1746-ին Թրանսիլվանիոյ Պաշպալով հայկական գաղութին մէջ, հիմը կը դրուի առաջին Մխիթարեան վարժարանին, երբ տակաւին Հիմնադիրը ողջ էր:
Մխիթարեան վարժարաններու ցանցը հետզհետէ կը տարածուի քիչ մը ամէն կողմ ուր պատմութիւնը եւ քաղաքական անցուդարձերը կը ցրուեն հայ ժողովուրդը: Անոնց երկարակեցութիւնը պայմանաւորուած կը մնայ նոյն գաղութի կեանքէն եւ պայմաններէն:
Պաշպալովի առաջին կրթական հաստատութիւնէն մինչեւ Հալէպի վերջին (1936) վարժարանը, Մխիթարեան Միաբանութիւնը ունեցած է 154 վարժարաններ, որոնք մեծ ներդրում ունեցած են հայ վերածնունդի եւ ռոմանթիք շարժումի անդաստաններէն ներս:
 
9. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՔԱՐՏԻՍԱԳՐՈՒԹԻՒՆ
Հայերէն լեզուով առաջին քարտէսը պատրաստուած է 1695 թուականին Ամստերդամի մէջ, Թովմաս Վանանդեցիի խնամքով, պղինձի վրայ փորագրուած, Ադրիանոս եւ Պետրոս Սքոնբեկ եղբայրներու կողմէ:
Մխիթար երկու միաբաններու՝ Հ. Իգնատիոսի եւ Հ. Զաքարիայի կը թելադրէ մասնագիտանալ փորագրութեան արուեստին եւ այսպէս նոր էջ մը կը բացուի հայ արուեստի պատմութեան մէջ: Ս. Ղազարի պղնձափորագրութեան արուեստին լաւագոյն ներկայացուցիչը կը դառնայ Հ. Եղիա Էնտազեան, որուն պատրաստած փորագրութիւնները եւ Հայաստանի քարտէսները կրնային մրցիլ Վենետիկի մեծ վարպետներուն հետ:
10. ՍՈՒՐԲ ՂԱԶԱՐԻ ՄԽԻԹԱՐԵԱՆՆԵՐՈՒ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱՆ (ՃԵՄԱՐԱՆԸ)
Հիմը դրուած է 8 Սեպտ. 1700-ին, եւ այդ օրէն սկիզբ կ'առնէ ակադեմական աշխատանք մը, ծրագրուած եւ գործադրուած կաճառական լրջութեամբ, ինչպէս ցոյց կու տան վերը նշուած ինը կէտերը:
Սակայն, 17 Օգոստոս, 1810-ին Նափոլէոն Ա.-ի կայսերական հրովարտակով, Ս. Ղազարի Մայրավանքը պաշտօնապէս կը դառնայ Academia Armena Sancti Lazari, այսինքն՝ «Հայկական Ակադեմիա Սրբոյն Ղազարու»:
Իրաւական հաստատութիւն դարձած Մխիթարեան Ակադեմիան շուտով կ'ունենայ նաեւ իր Կանոնագիրքը եւ իր «Բազմավէպ» պաշտօնաթերթը, որ հնագոյններէն մին կը համարուի:
(Շարունակելի)
Յարութիւն Վրդտ. Պզտիկեան