Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (115) Յուլիս 2021

Գրական-Մշակութային

Լ Ո Ւ Ս Ա Զ Ա Ր Թ Ն Ո Ւ Մ

kragan
Լսած էի՝ ութսունի սահմաններուն է: Ո՞վ ըսած էր՝ մեր գրականութեան ոստիկանն է:
—Ալօ, կ'ըսէ, այստեղ Գոհար Ազնաւուրեանն է, Եղիշէ Չարենցի Անուան Գրականութեան և Արուեստի Թանգարանից եմ զանգահարում: Կ'ուզենայի որ այցելէիք նաև մեր թանգարանի յատկապէս արխիւների բաժինը, որտեղ պահպանում ենք մեր գրողների կեանքի և ստեղծագործութիւնների ձեռագրերը, լուսապատճէնները: Կարծում եմ ձեզ կը հետաքրքրի:
—Վստահաբար:
—Պայմանաւորուենք, ես կը գամ ձեզ կը վերցնեմ:
Այդ գերադաս գուրգուրանքը չեմ կրնար ընդունիլ արդէն:
—Ես կու գամ ձեր քով, կ'ըսեմ, Գորիսէն վերադարձիս, երկու օր ետք:
Կէսօրուան աւելի ազատ կ'ըլլայ. այդ պահուն կ'երթամ: Քանի մը պատկերասրահներէ կ'առաջնորդէ իր սենեակը: Աշխատասենեակը կը բուրէ՝ խուց: Պատուհանին քով նեղ սեղան մը կայ, վրան՝ դարակակալ: Սեղանը գոց կանաչ է կամ սև: Թերևս ոչ մէկը, ոչ ալ միւսը: Տուած գոյնս՝ տպաւորութեանս արտացոլումն է: Սեղանին երկու կողերուն աթոռներ կան: Նստեցանք. պատրաստ ենք լիակամ ընկալելու բոլոր ձևերը որոնք յայտնուին պիտի Գիրի ճանապարհին:
Ձեռքը ծնօտին՝ պահ մը կը դիտէ զիս, ես ալ կը դիտեմ զինք, իր աչքերու թուխ ամպերէն ընդգծուող ծիածանները կը տեսնեմ, այնտեղ կամարուող բազմախաւ խօսքերը, և յանկարծ մեր միջև գտնուող ժամանակի ու տարածութեան բոլոր աւելորդ գիծերը կը ջնջուին: Դուրսը ձիւնը թաթերը տարածած կը հանգչի, բայց արևը հեռուներէն վազվզեր հասեր է այս պատուհանին քով ու ներս մտնել կ'ուզէ: Պատմութիւնը բարձրաձայն կը շարունակուի հիմա, ալևոր մազերը իմաստի կայծկլտում կու տան երբոր կը պատմէ Վարուժանի մասին:
Նոր վերադարձած է Միացեալ Նահանգներէն, ուր հանդիպած է անոր ժառանգորդներուն. ինք «ժառանգ» կ'ըսէ: Մինչև իսկ կրցած է Վարուժանի զգեստը ձեռք ձգել, բաճկոնը, գլխարկը, անձնական իրեր, և անշուշտ՝ նամակներ: Իր օգնականուհիէն կը խնդրէ որ բերէ Վարուժանի արխիւը: Այս ձեռատետրը Վարուժանի ուսանողական տարիներուն կը պատկանի, Կանտի համալսարանը գտնուած շրջանի թուականը կը կրէ: Բանաստեղծութիւններ կան, նախ մատիտով գրուած, վրան մելանով գեղագրուած, մաս մը ջնջուած անշուշտ՝ վերագրումի պահուն: Երբեմն, էջերուն աջ անկիւնը թուանշաններ կան -- արդուկիչ՝ այսքան, վարձք՝ այսքան, լուացք՝ այսքան ...
«Այստեղ պահպանում ենք,- կ'ըսէ,- հաւաքում ենք Սփիւռքի տարբեր գաղթօճախներից». . . շարունակութիւնը չեմ լսեր: Մթնոլորտին մէջ ծանրութիւն մը կայ որ կը փշաքաղէ, թթուածինի պակաս, մէկը եկած է հին աշխարհներէն և հոգիիդ հետ կը խօսի: Պարոնեանին ձայնը կը լսուի, և ինչպէս ամէն անգամուն՝ գիտակցութիւնս տխրութեան նեղանցքին մէջ կը մտնէ։ Վարուժանի քրմային ձայնը, Սիամանթոյի անսանձ տարերքը, նրբահիւս մեղեդիները Մեծարենցի, Դուրեանի ցասման ուղեկորոյս երիվարը, Արշակ Չոպանեանի համբերատար գրիչներու մրմունջը: Ոգեհարցի նկուղի մէ՞ջ եմ:
Ահա Պարոնեանի վերջին գործը, հայատառ թրքերէնով—մօտս գտնուող կնոջ ալետատան մազերը կը սկսիմ տեսնել և թխագոյն դէմքը. իրմէ անդին՝ բնազանցական ներկայութիւն մը ունի: Լուսընթաց էութիւն մը, դուրս կու գայ աթոռէն, կ'աննիւթանայ, աչքերս կամաց կամաց մեղրամոմի պէս կը հալին ու կը միանան սա թուղթին: Վարուժանի գիրն է տասը սանթիմնոց քարթի մը վրայ, ուր կը գրէ իր սիրած աղջկան-աշակերտուհիին-կնոջ որ անոր հօրենական տան պարտէզի դրան մօտ կը գտնուի գիշերուան ժամը երկուքին և ինք կամ բարեկամներէն մէկը պիտի գայ զայն փախցնելու: Յետոյ «Գրգանք»ն է, յետոյ լուսանկարներ են, յետոյ. . . խոնաւ է, մառախլապատ և աղաղակ: Համլէ՞թ կը խաղան նորէն, չորս հարիւր տարի կամ վաթսունհինգ տարի ետք դեռ թաքուն կ'արտասուե՞ն ողբերգութեան ծածկոյթներու դպչելու պահուն: Իսկ ինք կ՚ըսէ. « ես գիտէի որ պէտք է քեզ ցոյց տայի սրանք»:
Բնազդաբար Պարոնեանին ձեռագիրը կը մօտեցնեմ քիթիս, Բերայի պազարին սոխի հոտը կ'առնեմ և տխուր շրթներէն հոսած կապարէ բառերը իր: Վարուժանէն՝ նեկտարի և ծովային աղաւազի բոյրը կը խառնուի Եփրատի շառաչին: Սիամանթոյին աչքերը յանկարծ կուրցած կը տեսնեմ: Ինչո՞ւ այսքան լայնատարած գրեր է, գիրերը իրար կապած, ամբողջութիւնը՝ պարանի մը պատկերը, որ ծովամոյն նաւը պիտի մօտեցնէ քարափին: Կարծես աչքերը գոց՝ մութին մէջ գրեր է: Ինք իր սարսափը ինչպէ՛ս լսեր է. նախազգացեր է որ չի կարդացուիր. իր ցաւակուլ աղաղակէն ո՞վ կքեր է, ո՞վ ծառացեր:
Հալէպ. Լը Պարօն պանդոկի սեփականատէրը պատմեց թէ ինչպէս իր հայրը աղաչեր է Զօհրապին, որ չերթայ Փաշային հրահանգած ճամբով, քանի որ այնտեղ ժողով չկայ, այլ... Զօհրապ պատասխաներ է՝ ինչ որ իմ ժողովուրդիս պիտի պատահի, թող նոյնը պատահի ինծի: Ո՛վ պիտի ժպրհի նկարագրել Անանուանելին:
«Դու արդէն տեսար թէ ինչպէս ենք պահպանում, կը ցանկանայինք քո ձեռագրերի արխիւն էլ ունենալ սրանց կողքին. խօսել եմ Դաւթեանի հետ, հրատարակուելիք գրքիդ բոլոր ձեռագրերը ուզում ենք մեր գրապահոցում պահպանել»: Ուրեմն արարողութիւնը պիտի հասնէր հո՞ս: Կատարելապէս կ'ըմբոստանամ: Նախ և առաջ, կ'ըսեմ, ինձմէ առաջ Սփիւռքի մէջ շատ շատեր եղած են և կան: Իրաւացի ես, կ'ըսէ, ամէն մէկը իր հերթին: Ձեռագիրս ընթեռնելի չէ, կ'ըսեմ: Դա հարց չէ, կ'ըսէ: Այսպէս կոկիկ տետրակներու մէջ չեմ գրեր, կ'ըսեմ, Վարուժանի ձեռատետրը դիտելով: Հոգ չէ, մի անհանգստացիր, կ'ըսէ: Հիմա դեռ ժամանակը չէ, կ'ըսեմ: Հիմա՛ է, կ'ըսէ:
Իբրև փախուստի արդարագոյն կռուան կը թուեմ այն բոլոր անունները որոնց ձեռագիրները պէտք է որ. . . Յանկարծ պարտուած կը զգամ: Այնքան անլուր պատմութիւն մը կայ այդ աչքերուն մէջ, այնքան ամբողջական, անմնացորդ մատուցում: Կը գրկեմ ուսերը: Փշալարերու անվերջանալի պատուարներէ անցած ըլլալու ստուերներ կան հոն. այդ աչքերը բազմատանջ մահուան պէս են, չեն նկարագրուիր: Ինչպիսի՜ փափկութեամբ շոյելու է այս շնորհապարտ, գուրգուրացող ձեռքերը, որոնք շուշփայի նման բռներ են մեր լռած ուղևորներու «ձայնագրութիւն»ները:
Շատոնց է ձմեռը չոքեր է իր մազերուն. կեանքի մէջ հաւանաբար երբեք գարնան չհանդիպեցաւ: Այնտեղ ամբողջ սերունդ մը կայ կիներու, որոնց հայրը, եղբայրը, որդին, ամուսինը, սիրածը գնաց Հայրենական Պատերազմին և չվերադարձաւ: Ինչպէ՞ս ես հիմա, Ռուզաննա: Առաջին բանը որ նշմարեցի՝ հեռատեսիլին վրայ սիրած տղուդ վերջին լուսանկարն էր՝ ռազմադաշտէն ուղարկուած: Անոր՝ որ օր մը քուկդ եղած էր, թերևս ամիսներ քուկդ եղած էր, բայց վստահաբար՝ տասնամեակներ: Գիտե՜մ, տարիներդ պիտի չյոգնին զինք պահելէ: «Ամէն բան հո՛ս կը մնայ» ըսաւ Ռուզաննան, սիրտը ցոյց տալով, Երևանի Կոմիտասեան փողոցի յարկի մը մէջ: Մազերը վառած պղինձի փալփլանքը ունէին, և աչքերուն մէջ՝ անչափելի սառնութիւն մը կը տատանէր:
Սփիւռքահայ գրողներու կը հանդիպէր, կը խօսեցնէր, եղեգի պէս՝ որուն կը հպի ջուրը և իր ընթացքը կը շարունակէ: Ձմեռնային սենեակ. նստած էինք գորգին վրայ, սամովարը կ'եռար, հայերէնը անոյշ-անոյշ կ'իջնէր իր աղբիւր չդարձած շրթներէն՝ որոնց երիտասարդ հունը խլած էր պատերազմը, խլած են պատերազմները: Օ, կնոջ մը անվայր և անպատում պատերազմները: Խաղաղ էր մարմինդ՝ Ռուզաննա, հոգիիդ մասին ո՞վ կը հարցնէր. . .
Վերջին լուսածագն էր Երևանի մէջ. անցեր էր մէկուկէս ամիս և ոստում մը կատարուած՝ ժամանակէն անդին: Երազ ալ չէր. բնականաբար արթուն էի, բացի թակուող դուռը: Գոհար Ազնաւուրեանն էր. առտուան եօթն իսկ չէր: Ժպտեցաւ, այսինքն՝ մի կրկներ թէ չես ուզեր որ ոևէ մէկը գայ քեզ ճամբելու: Հաճելի ըլլալէ աւելի՝ այդ գուրգուրանքը կը սարսափեցնէ՛ր զիս: Պատկերը հակառակը պէտք է որ ըլլար, դերերը փոխարինուած:
Վերջին պահուն, իր հրուշակէ խօսքերէն ետք, բլիթներ հանեց պայուսակէն և շիշ մը ընկոյզի մուրապա, «երկար ճանապարհ է, ըսաւ, քաղցած չմնաս»: Այո, Երևանէն Պէյրութ ընդամէնը երկուքուկէս ժամուան ուղեթռիչք է, բայց ճամբուն ընթացքին տեղ մը կայ, որ թերևս օդանաւերը կռունկ կը կարծէ, անոր համար թևերը բացած է. այդ հողին համար է որ այսքան մռայլ և երկար է Երևանէն Պէյրութ գտնուող ճանապարհը: Քիչ ետք, երբ բանասէր մը հեռաձայնեց թէ ձեռագիրներ ունէի՞ Գուրգէն Մահարիէն, Գոհարը նայեցաւ աչքերուս՝ հասկցի՛ր մեր մտատանջութիւնը, ըսելու պէս: Բայց զգայուն դարձեր էի ձեռագիրներուս հարցին նկատմամբ. անոնց խօսքը չըրաւ:
Յետոյ գնաց Գոհար Ազնաւուրեանը. «Արմենիա»ի կարմրաշաղ, պտուտընթաց գորգին վրայէն քալեց սպիտակ ուղիղ գիծի մը պէս: Երևանը նոր սկսած էր արթննալ, և դիտեցի թէ ինչպէս անցաւ ան՝ Լենինեան հրապարակէն, նոյն հաւասար կշռոյթով: Եւ կը տեսնէի միևնոյն կերպարանքը Գանատայի, Ֆրանսայի, Լիբանանի, Միացեալ Նահանգներու, Հարաւային Ամերիկայի, Թիֆլիսի, Պոլիսի, Իզմիրի, Տէր Զօրի, Ատանայի հնամեայ փողոցներու երկայնքին: Մաքրաջուր կը կաթկթէր Երևանի վրայ, ու մեծ տիկնոջ ալեհեր գլուխը՝ յարդագողի ճանապարհէն անցնող լուսածիրի նման կը յառաջանար:
Ամէն անգամ որ ձեռք առնեմ Ուղեցոյցը, կամ իր խմբագրած Արևմտահայ Գրողների Նամականին, կամ հանդիպիմ իր մէկ կոչը կրող ստորագրութեան, ակնածանք մը կը փաթթուի, կը փաթթուի միտքիս շուրջ: Կը վերայայտնուին իր երկարակեաց աչքերը ուրկէ հայ գրողներու շքախումբ մը տողանցած է իրենց հարազատներով, բարեկամներով, առօրեայ հոգերով: Անցեալը յայտնուած է ներկային մէջ։
Նահատակ գրագէտներու վերջին նամակներու, գրութիւններու նահատակազերծման այդ լուսեղ պատուհանը: Այս է որ մնացած է հիմա, այսքան տարի ետք. Գոհար Ազնաւուրեանի աչքերու բազմակեանքութի՛ւնը: Իւրաքանչիւր գրողի դժուար վերծանելի, երբեմն պարագաներու բերմամբ նօսրացած, բորբոս կապած նամակներու վրայ հեղուած այդ աչքե՜րը: Ինչպէս որ կը հետևին անհետացած անցորդի մը. կէս մը հետախոյզ, լիովին մայր ձեռագրահաւաք, ձեռագիրներու հայրենադարձութեան ազնուագոյն հիւրընկալուհին:
Արդէն կը ցաւէին ձեռքերդ, Գոհար Ազնաւուրեան, տարիներով ծանրացած, փաթթած, խնամած, մոմիայի պէս՝ ժամանակի աւերիչ կորուստներու դէմ՝ դիմացո՛ղ դարձուցած են մեր գրողներուն, խմբագիրներուն, բանասէրներուն գիրերը, ինչ որ յանձնած են թուղթին, որևէ բան որ պատկանած է անոնց:
Շնորհակալ եմ որ զգացուցիր թէ հայրենիքը Սփիւռքահայ գրողի մը հոգիին լոյսով և մութով օծուն էջերուն հրուանդանն է: Աչքերդ ճանչցեր էին իւրաքանչիւր գրողի կեանքին բազմաթի՜ւ կեանքերը, թափառեր էին անոնց հետ, եղեր էին քոյր և խոստովանաքոյր: Ու ձեր այդ երկար, երկար խօսակցութիւններու ձայներիզները քու և Աստուծոյ միջև պիտի մնան: Քու անդրագոյն ընծայաբերումիդ դիմաց՝ որևէ ներբողական պերճագեղ գեղօր մը պիտի ըլլար միայն. բարեբախտաբար մինչև վերջին օրդ՝ թուղթին, մելանին, փոշիին, կաւին և ցաւին քոյրը մնացիր դուն:
Աղաւնու Վանքի խորանին թևերուն՝ զոյգ խաչքարեր կային, նրբակերտ, ժանեկազարդ: Խաչքարերը չէ որ կը համբուրէի, այլ՝ բազմաթիւ անտեսանելի, չստորագրած ձեռքերը, որոնք վերակերտեցին զանոնք՝ պահպանելով: Եւ կը հիանայի ուխտաւորներու շարքերուն, որոնք այդ ծուխին ու հալած մոմերուն մէջ իրենց հաւատքը լո՜յս դարձուցին:
Հիմա այդ զոյգ խաչքարերն է որ կը տեսնեմ իբրև աչքերդ. այդ է որ կը հիացնէ զիս ու կը նկարեմ, անոր է որ կը հպի խօսքս՝ խաչակիր աչքերուդ բազմակեանքութեան։
***
Վեհանոյշ Թեքեան
«ՆՇԱՆԱԳԻՐ»