Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (102) Մայիս 2020

Գրական-Մշակութային

ՄՈՒՍԱ ԼԵՐԱՆ ԹՈՌՆՈՐԴԻՆԵՐՈՒՆ...

kragan
Գրադարանիս մէջն է միշտ Եդուարդ Պօյաճեան արձակագրին պատմուածքներու առաջին հատորը, որ «Հողը» խորագիրը կը կրէ։ Ան լոյս տեսած է 1948-ին, Հալէպի մէջ, Սուրիոյ և Լիբանանի Գրողներու Միութեան մատենաշարէն։ Տպագրութեամբ ՆԱՅԻՐԻ ամսագրի, որմէ պէտք է հետևցնել, որ հրատարակութեան խմբագիրը Անդրանիկ Ծառուկեանը պէտք է եղած ըլլայ։ Յամենայն դէպս մէկ բան յստակ գիտենք։ Ծառուկեանն ու Եդուարդը իրարմէ անբաժան ընկերներ էին Ճեմարանի իրենց ուսանողութեան տարիներէն սկսած։ Անոնց ստեղծագործական կեանքը սերտօրէն առընչուած է այդ հրաշալի մտերմութեան։ Խառնուածքով հակապատկերներ՝ անոնց կապը իրարու հետ եղած է անքակտելիօրէն փոխ-սնուցիչ և մշտական։
Եդուարդ Պօյաճեանի պապենական գիւղը Մուսա Լերան Խըտըրպէկն է։ Ծնած է հոն 1915-ին և դեռ նորածին՝ ան մաս կազմած է Մուսա Լերան հերոսամարտին։ Ֆրանսական փրկարար նաւը զիրենք հասցուցած է Փոռ Սայիտ, Եգիպտոս։ Զինադադարին վերադարձած են Մուսա Լեռ և հոն է որ ան սկսած է յաճախել տեղւոյն կրթարանները։ Իր հայրենի գաւառակին տպաւորութիւնները ան կը բերէ իր կեանքի այս շրջանէն, որ ճակատագրականօրէն շատ կարճ պիտի ըլլայ։ Փրկարար Ֆրանսան այնուամենայնիւ պիտի լքէ Կիլիկիան և իր ժողովուրդը։ Ֆրանսական զէնքին հաւատարիմ զինուորները նորէն պիտի մնան ջարդարար Թուրքիոյ հետ դէմ յանդիման։ Խելագար գաղթին մաս պիտի կազմէ նաև Մուսա Լերան ժողովուրդը։
Եդուարդ Պօյաճեանի ստեղծագործական կենսաշխարհին նոր փուլն է ասիկա։ Հայրենի Խըտըրպէկին փոխարէն Այնճարի նոր ընձիւղներն են և անոնց սրտառուչ պայքարը կեանքի այս նոր տարածքը խլելու ճակատագրի ճանկերէն և զայն սերունդ առ սերունդ վերածելու ծաղկեալ ոստանի։ Եդուարդ Պօյաճեանի գրականութիւնը մուսալեռցիներու դարաւոր կռիւին դիւցազնավէպն է, զոր ինք կը պատմէ մարդ առ մարդ, տուն առ տուն, բառ առ բառ կեանքի բոլոր պարզութիւններու կնճռոտ փուլերէն անցնելով։
Մուսա Լերան թոռնորդիները ամէն կողմ են այսօր և կը տիրապետեն կեանքի մեծ ճանապարհներուն։ Բայց կայ անբացատրելի գաղտնիքը։ Անոնք միշտ կը մնան մուսալեռցի։ Միշտ կը մնան Լերան իրենց դիրքերուն վրայ։ Անոնք այն ժողովուրդն են, որ չէ զիջած հողը, քանի որ իրենք հողն են, որ կը տարածուի երկրէ երկիր, նոյնիսկ անդին՝ գերեզմանէն։
Կու տամ հատուած մը լուսահոգի Եդուարդի «Մեր Հողին Կարօտով» անունը կրող գրական հրաշալի քանդակէն։ Յարգա՜նք իր յիշատակին։
Կարօ Արմենեան
ՄԵՐ ՀՈՂԻՆ ԿԱՐՕՏՈՎ
(Հատուած)
Հող՝ և մարդիկ. հող՝ և հոգի. Հող՝ և ամէ՛ն բան...
Մեր գիւղը մարմին մը ունէր և նաշխուն զգեստներ. հոգի մը և խառնուածքի ցայտուն գիծեր։
Սքանչելի էր անոր մարմինը՝ իբրև մարմին, զգեստը՝ իբրև զգեստ, հոգին՝ իբրև հոգի. ծայրէ-ծայր երիտասարդութիւն՝ -- Մարմի՛նը, ծայրէ-ծայր թարմութիւն՝ -- Մարմինը, ծայրէ-ծայր առողջութիւն, կենսայորդութիւն և հրաշք՝ -- Մարմինը, նոյնիսկ երբ աշուն ըլլար, նոյնիսկ՝ երբ ձմեռ։
Եւ պարեգօտը։ Օրուան ժամերուն հետ և նայած երկինքին՝ ան կը փոխէր քիչ մը երանգ, քիչ մը ձև, քիչ մը նրբութիւն։ Ամառուան ամիսները կանաչութեան նոր խաւ մը ևս կ՚աւելցնէին այդ պարեգօտին վրայ, որ կը խնդար ծաղիկներու բիւրաւոր ու բիւրազան ժանեակներու մէջէն, քաղցր, անդիմադրելի, անանուն ձգողութեամբ. աշնան՝ կակուղ և դեղին ապակիներու պէս փայլուն և թափանցիկ շրջազգեստ մը կը կրէր ան։ Տեղ մը դազկեահ մը կար անշուշտ, տեղ մը՝ ջուլհակ մը, որ մեր գիւղին զգեստներուն համար կը հիւսէր մետաքսէ, բեհեզներէ, ապրշումներէ սիրոյ և ճառագայթի շղարշներ. գուցէ երկինքն էր այդ տեղը, գուցէ երկիրը և թերևս մեր հայրենի հողն էր միայն. տանիքներուն և պարտէզներուն վրայ, մթնոլորտին բոլոր խաւերուն մէջ, կային կապոյտ, կանաչ, մանիշակագոյն, քիչ մը կարմիր և բաւական դեղին մանածներ։ Իսկ Ջուլհակ Առաքել – Մտիկ ըրէք, կ՚երդնո՛ւմ, որ այդպէս աղուոր մանածներ չունէր երբեք։ Ան մեր դրացին էր ու երբ դեռ պզտիկ մանչ՝ կ՚երթայի իր խանութին գոյնզգոյն թելերը դիտելու, կօշկակար Պըս Էմմին կ՚ըսէր, թէ Ջուլհակ Առաքել բնա՛ւ լաւ մանածներ չունի, թէ անոր սիրտը իր սև մանածներուն չափ սև է միշտ և թէ այդ առտու, նորէն,անոր այծերը իր պօսթանը մտած և կաղամբ չեն ձգած։
ԵԴՈՒԱՐԴ ՊՕՅԱՃԵԱՆ
«Հողը», Հրատարակութիւն Սուրիոյ և Լիբանանի Գրողներու Միութեան, Թիւ 1, Տպագրութիւն ՆԱՅԻՐԻ, Հալէպ, 1948