Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (102) Մայիս 2020

Գրական-Մշակութային

ՆՈՅՆԱՑՈՒՄ

kragan
Փոքր տարիքէն կը լսէր ցեղասպանութեան, ջարդի, նախնիներու ողջակիզման մասին: Ընտանիքին մեծ-մեծ հայրերը, մայրերը, ազգականները ջարդուած էին.. ինչպէս նահատակուած էին դասագիրքերուն մէջ տեղ գտած շատ հեղինակներ, անոնց կենսագրութեան մէջ կեանքի թելը կը կարմրէր կանգ առնելով թուականի մը քով 1915.. Արեւմտահայաստանի բնաջնջումը գուժող: Ինք կը պատկանէր ցեղասպանութեան յաջորդող երրորդ թէ չորրոդ սերունդին, յաճախ կը լսէր մեծ մայրիկէն «Դուք ի՞նչ տեսաք..պատրաստ պատառը դրուեցաւ ձեր դիմաց... Աստուած մի արասցէ, որ տեսնէք այդ օրերը»... Այդ օրերը.. այդ օրերը.. իսկ ի՞նչ էր այս սերունդին մեղքը, որ կ'ապրէր բնականոն կեանք, իր ծնողաց վաստակած բարիքները կը վայելէր, որ որպէս նոր սերունդ՝ քայլ կը պահէր նորութիւններուն հետ: Բայց պատմութիւնը կը մնար յուշող ու կենդանի:
Ամէն ինչ սկսաւ այդ օրուընէ... Միջնակարգի առաջին տարին էր, Ապրիլեան զոհերու յիշատակը յաւերժացնող ցուցահանդէս կազմակերպուած էր, ակումբի սրահին պատերուն վրայ փակցուած սեւ-ճերմակ, ահաւոր, սրտաճմլիկ լուսանկարներ, կը պատմէին ազգի բնաջնջման ողբերգութիւնը: Սրահի դռնէն խուժեցին աշակերտները կենսուրախ, ճռուողուն... յետոյ աստիճանաբար ոգեւորութիւնը սահմանափակուեցաւ, տիրեց մռայլ լռութիւն: Անի միւս աշակերտներուն հետ, անոնց նման տխուր աչքերով սկսաւ դիտել: Կողքի ընկերուհին մերթ ընդ մերթ կարծիք կը յայտնէր, հայերէնաւանդ ուսուցչուհին պարտականութիւն ստանձնած պաշտօնեայի պատասխանատուութեամբ դողդոջուն ձայնով կը բացատրէր, ինք ընկճուած էր, յուսալքուած... Լուսանկարի մը առջեւ սառած կանգ առաւ, իրեն թուեցաւ որ ժամանակը սկսաւ թաւալիլ դէպի ետեւ, մինչ լուսանկարի խորքին գետին մեկնած պատառոտուն հագուստով պատանուհին դանդաղօրէն ոտքի կը բարձրանար ու.. ու դողդոջուն քայլերը կ'ուղղուէր դէպի իր կողմը: Անզգալաբար նահանջեց, կռթնեցաւ աթոռին ու ալ չկրցաւ դիմադրել: Պատանուհին լուսանկարէն դուրս եկաւ, յառաջացաւ, հասաւ իր մօտ: Բերանը բանալու անկարող էր... որքան նման էր ան իրեն: Ու թափանցիկ ոգիի նման անոր հոգին ներխուժեց, դարձաւ իրմէ մասնիկ մը: Նայեցաւ շուրջը, ամէն ինչ սովորական էր, ոչ ոք նկատած էր պատահարը: Սրտին խորքը անսահման տխրութիւն մը հսկայ քարի նման ծանրացաւ: Հոն էր պատանուհին, կը զգար անոր ներկայութիւնը: Տեղ մը կարդացած էր, թէ հոգիները կը շրջին, անոնք չեն մահանար, կ'ապրին յաւիտեան ու կը գոյատեւեն իրենց հարազատներու մարմնին մէջ: - Ինչ ունի՞ս.- մտահոգ հարցուց մայրը նայելով Անիի դալուկ դէմքին: - Ցուցահանդէսի տարին մեզ... այդ ինչ սարսափելի նկարներ էին.-
Պատասխանեց ու նայուածքը ինկաւ պատի հայելիին: Ցոլացման մէջ տխուր աչքերով պատանուհին էր, տժգոյն, նիհար, դողդոջուն: Մայրը գլուխը օրօրեց... դժգոհ՝ որ մատղաշ այս տղաքը նման ցուցահանդէսի տարած են: - Մայրս ինչեր կը պատմէր, երթան ու անգամ մըն ալ չգան այդ օրերը.- մէջ մտաւ մեծ-մայրիկը.- Պէտք է գիտնան մեր պատմութիւնը.- մեծ-մայրիկը պատգամ տուողի նման դարձաւ մօր կողմը: Անի երերալով ննջարան ուղղուեցաւ, նայուածքը վախորած պահարանի հայելիին կողմը նետեց... պատանուհին, կրկին պատանուհին: Կորսնցուցած էր իր դէմքը: Բացաւ դասացոյցը, դասագիրքերը, փորձեց սերտել, պարտականութիւնները պատրաստել, անկարելի էր ամփոփուիլ: - Մեր ընտանիքին մէջ պատանի աղջիկներ կային ջարդին.- զինք տագնապեցնող հարցումը ուղղեց մեծ-մօրը: Յիշողութեան ալիքը խաղցաւ անոր աչքերուն խորքը: - Մայրս կը պատմէր.. ընտանիօք դուրս բերուած էին գիւղէն, հայր-մայր, եղբայրներ եւ.. այո՜.. փոքր քոյրը Աննան... Աննային առեւանգեր էին, եղբայրները, hայրը սպաններ, մնացեր էր ինքն ու մայրը աքսորի ճամբուն վրայ.. հազար չարչարանքով հասած էին Հալէպ, մի՜ գրգռեր աղջիկս, տխուր պատմութիւն է... ա՜խ, անցած-գացած օրեր են.. հիմա հազար փառք..- ըսաւ մեծ-մայրը արցունքները սրբելով: Գիշերը երկար ատեն անկողնին մէջ աջ ու ձախ դառնալէ ետք, հազիւ աչքերը փակած պատանուհին յայտնուեցաւ: ''Ծուխը կը բարձրանար գիւղի կողմէն, կուժը ձեռքին կը վազէր, կոլոզաւոր մը հասաւ ետեւէն ու քաշեց մազերուն երկար հիւսքերը: Աննա ճչաց, կուժը ինկաւ գետին, կոտրուեցաւ ու ջուրը ողողեց փոշոտ կածանը: Հեռուն սեւ կերպարանքներ կը շարժէին առաջ'': Ընդոստ նստեցաւ անկողնին մէջ ու ճչաց: Մայրը վազեց կողքի սենեակէն. - Մամ, ահաւոր էր, մնայ քովս.- խնդրեց Անի.. Աննան, Աննան.- ձեռքը դրաւ սրտին վրայ ու միւսով հայելիի ցոլացումը ցոյց տուաւ, արդէն կը դժուարանար խօսելու, արտայայտուելու: Մեծ- մայրը այդ գիշեր խնամքով փաթթեց զինք, խրախուսիչ խօսքերով քաջալերեց, քնացաւ կողքին: Յաջորդ օր Աննան իր հետ էր, տխուր աչքերով կը նայէր հայելիի ցոլացման ընդմէջէն... ատեց բոլոր հայելիները: Երազը կը շարունակուէր...
Ապրիլ ամսուայ ընթացքին երազն ու իրականութիւնը իրար խառնուեցան.. ''Կոլոզաւորը բռնեց Աննան, ան կը ճչար, կը ճչար''.. բացաւ աչքերը, ձեռքերը սեղմած էր կրծքին վրայ, մայրն ու մեծ-մայրը կը շոյէին ձեռքերը: - Մեղք է Աննան, մեղք է.- փսփսաց: Մայրն ու մեծ- մայրը նայուածք փոխանակեցին: - Հոս է ան, հոս.- ձեռքով ցոյց տուաւ սիրտը:
Կը սարսափէր աչքերը փակելէ:Աննային պատմութիւնը կը շարունակուէր, իսկական տեսաշար էր, վախազդու, անտանելի: - Մայրի՜կ, մայրի՜կ.- կը ճչար ամէն գիշեր.. Աննան էր թէ՞ ինքը, չէ՜.. հաստատ իր ձայնն էր: ''Զգաց թաւալիլը գետնին վրայ, գլուխը պիտի պայթէր, կոլոզաւորը հագուստները կը քաշկռտէր, կը պատռէր, մարմնին վրայ ծանրութիւն կար, գարշելի գոմի հոտ..'' - Ո՛չ... հեռու.. հեռու... Ճչաց, ճչաց: Բացաւ աչքերը, ընտանիքը շրջապատած էր զինք, ինք տաքուկ մթնոլորտի մէջ էր, մինչ Աննան... Յաջորդին պատմութիւնը կը շարունակուէր.. ''Շօշափեց գետինը, տաք ու թաց հեղուկը կը ցայտէր, նայեցաւ ափին.. կարմիր, կաս կարմիր արիւն.. արիւն ամէն տեղ'': Կը թուէր թէ մարմինը կեղտի մէջ էր, գոմի հոտ.. անտանելի ցաւ, ցատքեց, կրկին ճչաց.. հաւաքուեցան բոլորը: Հարազատներէն ոչ ոք հեռու էր: - Մեղք է Աննան, կրկնեց: Հոգեբան բժիշկը մտահոգութիւն յայտնեց, թէ այս տարիքի պատանիներուն նման լուսանկարներ պէտք չէ ցոյց տալ: Հայազգի չէր, ու հիմնաւորուելու գիտական իր տեսութիւնները ունէր: Ապրիլ ամիսը աւարտին հասաւ, Աննան չքացաւ: Բայց... բայց իւրաքանչիւր բացուող Ապրիլի հետ, ան իր ներկայութիւնը կը յիշեցնէր: Ու Ապրիլ ամիսի մօտենալուն հետ, սիրտը կը ճմլուէր: Իր ազգականուհիին տառապանքին ծանօթացած, հաշտուած էութեան մէջ անոր ներկայութեան, նոյնացած էր անոր հետ: Ի՛նչ լաւ էր, որ հարազատները կային... մեծ-մայրը իրաւունք ունէր, իրենց սերունդը բախտաւոր էր: Աննան կը մնար նոյն պատանուհին մինչ ինք հասակ կը նետէր: Ան այլեւս սարսափ չէր, այլ ներշնչում, նախազգացում... երազին մէջ անոր իւրաքանչիւր երեւումը բարիք էր, յուսադրում: Որեւէ ձեռնարկի, քննութեան սեմին Աննան կը յուշէր: Ամուսնութեան նախօրեակին, մառախուղի նման երեւցաւ ան, տխուր դէմքը զարմանալիօրէն կը ճառագայթէր, լայն ժպիտով փունջ մը ծաղիկ նուիրեց իրեն: Ինք հաւատաց, որ Աննա կ'օրհնէր Ս. Պսակը: Առաջին զաւկի ծնունդի գիշերը, ցաւերով կը գալարուէր, յոգնած ու խոնջած էր, Աննան էր, յանկարծակի փայլատակումով ցցուեցաւ դէմը ու ձեռքերը առաջ մեկնեց: Երեք սպիտակ աղաւնիներ թափ տալով իրենց թեւիկները դուրս թռան անոր հեւացող կուրծքէն: Երեք աննման զաւակներ ունեցաւ: Սերունդը կը շարունակուէր: Տառապած, խոշտանգուած, սպիտակասիրտ Աննան իր ընտանիքի հետ էր... անարգել նոյնացած ՀԵՏԸ:
Պերճուհի Աւետեան