Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (104) Յուլիս 2020

Խմբագրական

ՏԷՐ ՈՒՆԻ՞ ՄԵՐ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԻՒՆԸ

kragan
Շուտով՝ 10 Օգոստոս 2020-ին, կը լրանայ Սեւրի Դաշնագրի 100-ամեակը: Այն դաշնագրին՝ որուն հետ ածանցեալ Ուիլսընեան սահմանները, եղան Յովհանննէս Քաջազնունիի բնութագրումով՝ «մի տեսակ կապոյտ թռչուն...անշօշափելի ու անհասանելի»: Այսօր, 100 տարի ետք, ի՞նչ կ'ըսեն մեզի Սեւրի Դաշնագիրը եւ Ուիլսընեան իրաւարար վճիռը: Ի՞նչ իմաստ ու արժէք ունին անոնք տարագիր հայութեան ու Հայաստանի Հանրապետութեան լինելութեան համար:

Ինչպէս յայտնի է, 10 Օգոստոս 1920-ին, Սեւրի Դաշնագրով՝ յաղթական Դաշնակիցները պաշտօնապէս կը ճանչնային ու թուրքին կը պարտադրէին անկախ Հայաստանը, որուն սահմանները ճշդելու իրաւարար պարտականութիւնը կը ստանձնէր ԱՄՆ նախագահ Վուտրօ Ուիլսըն: Սեւրի պայմանագիրը նաեւ կ'ամրագրէր. «Իրաւարար որոշումի օրէն սկսեալ, Թուրքիան կը հրաժարի Հայաստանին փոխանցուելիք տարածքի նկատմամբ իր բոլոր իրաւունքներէն ու տիտղոսէն»: Իրաւարար այդ վճիռը կը կայացուէր 22 Նոյեմբեր 1920-ին՝ ԱՄՆ նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի կողմէ եւ պաշտօնապէս կը վերնագրուէր՝ «Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահի որոշումը Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ սահմանի, Հայաստանի դէպի ծով ելքի եւ Հայաստանի սահմանին յարակից թրքական տարածքի ապառազմականացման վերաբերեալ»:
Ըստ իրաւարար վճիռին, Հայաստանի Հանրապետութեան տիտղոսն ու իրաւունքները պաշտօնապէս ճանաչում կը գտնէին՝ նախկին Օսմանեան կայսրութեան՝ Վանի, Պիթլիսի, Էրզրումի եւ Տրապիզոնի նահանգներուն վրայ, աւելի քան 160,000 քառ. քմ. տարածք ընդգրկող ապագայ Հայաստանի քարտէսով: Այսպէս, Միացեալ Հայաստանի երազն էր որ իրաւական փաստաթուղթով վաւերացում կը ստանար ԱՄՆ նախագահ Վուտրօ Ուիլսընի սահմանագծումով:

Յստակօրէն, Սեւրը եւ անոր ածանցուող Ուիլսընի սահմանները, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մեծ կնիքով ալ վաւերացուած, դիւանագիտական յաղթանակ են, օրինական պսակումը ազգային-ազատագրական մեր դարաւոր ոգորումներուն եւ մարտնչումներուն, միջազգային իրաւական ճանաչումը մեր պատմական հողային իրաւունքներուն: Միացեալ ամբողջական Հայաստանի պահանջատիրութեան միջազգային իրաւական հիմքը:

Ճիշդ է որ անիկա իրականութիւն չդարձաւ, քանզի 22 Նոյեմբեր 1920-ին, երբ աւարտին կը հասնէր Ուիլսընեան սահմանագծումը, քեմալական ոյժերը գրաւած էին Ալեքսանդրապոլը եւ կը սպառնային ամբողջ Հայաստանի եւ հայութեան լինելութեան:

Ներկայիս եւս, Ուիլսընեան Հայաստանի հողատարածքը բռնագրաւուած կը մնայ ըլլալ Թուրքիոյ կողմէ: Բայց արդեօ՞ք այդ բռնագրաւումը կը նշանակէ որ Թուրքիա de jure կամ իրաւական տէրն է այդ տարածքին: Իրաւագէտ Արա Պապեան իրաւացիօրէն կը հաստատէ. « 1920 Նոյ. 22-ից առ այսօր այդ տարածքի վրայ նրա de facto կամ փաստական իշխանութիւնը աւելին չէ, քան՝ զուտ վարչական հսկողութիւն, այսինքն՝ այնպիսին, ինչպիսին Թուրքիան ներկայումս ունի հիւսիսային Կիպրոսում»: Եւ կ'աւելցնէ որ ռազմական բռնազաւթումը չի կրնար յանգեցնել տարածքի օրինական իրաւատիրութեան:

Այսօր, Սեւրի Դաշնագիրը եւ անոր յարակից Ուիլսընեան սահմանագծումը մեռեալ փաստաթուղթ չեն երբեք, այլ մեր հողային պահանջատիրութեան պաշտօնական բանաձեւումը եւ իրաւական հիմնաւորումը ներքին թէ արտաքին ճակատներու համար ալ: ՊԱՐՏԱՄՈՒՐՀԱԿ մը՝ զոր պէտք է կարենալ լաւագոյնս արժեւորել եւ արդիւնաւորել յօգուտ մեր արդար Դատի հետապնդումին, ամբողջական Մէկ ու Միացեալ Հայաստանի տեսլականի կենսագործման ի խնդիր:
Հարիւրամեակի այս հանգրուանը պիտի ըլլա՞ յ այն ոսկեայ առիթը, ցուցաբերելու վերջապէս քաղաքական կամք ու վճռակամութիւն եւ ճիշդ ու ծրագրաւորուած կերպով ներկայացնելու մեր Պահանջատիրութիւնը միջազգային ատեաններուն եւ պատկան պետութեանց ու կառոյցներուն...
Սփիւռքի մէջ գործող Հայ Դատի յանձնախումբերը ունի՞ն լիազօրութիւնը՝ ներկայանալու որպէս ՊԱՀԱՆՋԱՏԷՐ: Անշուշտ՝ ոչ, հակառակ անոնց տարած գնահատելի աշխատանքին: Եւ պիտի արձանագրել ցաւօք որ տարագիր Սփիւռքը ցարդ չկրցաւ յաղթահարել իր հատուածական-կուսակցական-խմբակային մտածողութիւնն ու գործելակերպը, մենատիրական գաւառամտութիւնն ու փառատենչիկութիւնը եւ համահայկական ոգիով կեանքի կոչել Տարագիր Արեւմտահայութեան Կեդրոնական Մարմինը եւ անով ներկայանալ որպէս Պահանջատէր Մարմին: Այս մասին տարիներ շարունակ հետեւողական եւ անյոգնում խօսեցաւ ու գրեց Մեթր Գասպար Տէրտէրեան: Բայց Սփիւռքը մնաց բազմագլուխ ու անմիաբան՝ նոյնիսկ այս կարեւորագոյն ՀՈՂԱՅԻՆ ԴԱՏԸ հետապնդելու գծով:
Աներկբայ է, որ Պահանջատիրութիւնը հետապնդելու ճանապարհին, էական դերակատարութիւն է վերապահուած Հայաստանի պետութեան: Սակայն Հայաստանի Գ. Հանրապետութեան որդեգրած «Հռչակագիր Հայաստանի Անկախութեան մասին» սկզբունքային եւ հիմնարար որոշումներուն մէջ կը կարդանք. « Հայաստանի Հանրապետութիւնը սատար է կանգնում 1915 թուականին Օսմանեան Թուրքիայում եւ Արեւմտեան Հայաստանում Հայոց Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործին»: Այսքան միայն: Ոչ մէկ խօսք այստեղ Պահանջատիրութեան մասին: Եւ ՀՀ երեք նախագահներն ալ հաւատարիմ մնացին այս Հռչակագրի սկզբունքներուն իրենց արտաքին քաղաքականութեան մէջ: «Արարատ» ռազմավարագիտական կեդրոնի տնօրէն, քաղաքագէտ Դոկտ. Արմէն Այվազեան նշանակալիօրէն կ'արձանագրէ. «1990-ական թուականներից ի վեր ՀՀ արտաքին քաղաքականութիւնն անտեսում է Հայկական Հարցի գոյութիւնն ու էութիւնը՝ նրա հողային բնոյթը, համարելով, որ անկախ Հայաստանը կարող է գոյատեւել նախկին ՀԽՍՀ 29,800 քռ. քլ.- անոց տարածքում կամ, առաւելաբար, նախկին ԼՂԻՄ-ի տարածքի հետ միասին»:

Եւ պարտինք հարց տալ. ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ՍՓԻՒՌՔ, ի վերջոյ, մասնաւորաբար Սեւրի Դաշնագրի եւ Ուիլսընեան իրաւարար սահմանագծումի ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱԿԻՆ, պիտի կարենա՞ն մշակել ՀԱՅ ԴԱՏԻ կամ ՀԱՅ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԵԱՆ ազգային-պետական միասնական ռազմավարութիւն..., ԼԻԻՐԱՒ ՏԷՐԸ կանգնելով՝ բազում սերունդներու արեամբ նուիրագործուած հայ հողի ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԵԱՆ:

ԵՐԱՆ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ