Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (98) Յունուար 2020

Յօդուածներ

2019 ՏԱՐՈՒԱՆ ՀԱՇՈՒԵՓԱԿԸ

antsoutarts1a
2019-ին միջազգային քաղաքական կեանքը ապրեցաւ տագնապներ, փոթորկոտ անցքեր։ Տեղական քաղաքական անցուդարձերը նոյնքան տագնապալի էին։ Հայկական աշխարհը ենթակայ ըլլալով միջազգային քաղաքական կեանքին՝ ունէր իր ուրոյն խնդիրները, որոնք շրջանին մէջ շատ աւելի սուր կերպով կ՚արտայայտուէին։ Հայաստան ունէր նաեւ իր ներքին յատուկ օրակարգը, որ 2018-ի Թաւշեայ յեղափոխութեան ուղիով շարունակեց իր ընթացքը։ Սփիւռքի հայկական կեանքը նմանապէս եռուն էր, մասնաւորապէս Միջին Արեւելքի մէջ եւ միջազգային մակարդակին՝ ինչպէս ԱՄՆ-ու օրէնսդիր ժողովի երկու պալատներուն կողմէ Ցեղասպանութեան ճանաչումին ընդունումը։
* Ֆրանսայի մէջ քաղաքական կեանքը ընթացաւ դեղին բաճկոնաւորներու շաբաթօրեայ կանոնաւոր ցոյցերու շեշտադրմամբ։ Տարուան վերջը, ընկերային ու քաղաքական իրավիճակը լարուեցաւ Մաքրոնի կառավարութեան առաջարկած հանգստեան թոշակի բարենորոգումներուն դէմ ֆրանսական արհմիութիւններուն կազմակերպած ցոյցերուն հետեւանքով, որոնք արդէն չորորդ շաբաթն ըլլալով կը շարունակուին։
* Ֆրանքեւհայկական յարաբերութիւնները ունեցան իրենց դրական եւ բացասական արտայայտութիւնները։ Տարեսկիզբին CCAF-ի ընթրիքին՝ Ֆրանսայի նախագահը յայտարարեց, որ Ապրիլ 24-ը պիտի հռչակուի Հայոց ցեղասպանութեան ոգեկոչման ազգային օր։
* Տարիներու բանակցութիւններէ ետք Փարիզի քաղաքապետարանը վերջապէս գտաւ շէնք մը՝ 15-րդ թաղամասին մէջ, որ հայ համայնքին պիտի յատկացուի իբրեւ մշակոյթի եւ յիշողութեան կեդրոն։
* Դրական այս երեւոյթներու կողքին՝ Ֆրանսա-Արցախ զուգորդ քաղաքներու միջեւ կնքուած բարեկամական եւ մարդասիրական դաշինքները անզօր հռչակուեցան դատարաններու կողմէ, ազէրական ճնշումի ներքոյ։
* Ուրախալի երեւոյթ էր նաեւ CCAF-ի կողմէ կրթական եւ մշակութային գործերու յանձնախումբի մը ստեղծումը, որ արդէն գործի լծուած է ամէնօրեայ դպրոցներու խնդիրներու կարգաւորումով զբաղելով, առաջին հերթին հայերէն լեզուն Պաքալօրէայի քննութիւններուն ներկայացնելու հարցը կառավարութեան քննութեան առարկայ դարձնելով։
* Կարեւոր երեւոյթ էր Վալանսի մէջ հայկական ութերորդ դպրոցի կառուցման համար յաջող դրամահաւաքը, շնորհիւ դպրոցի կառուցմամբ զբաղող երիտասարդ ուժերէ կազմուած միութեան եւ Նորվան արք. Զաքարեանի անխոնջ ներդրումին։
* Մշակութային կեանքէն ներս՝ Յովհաննէս Թումանեանի եւ յատկապէս Կոմիտաս վարդապետի ծննդեան 150-ամեակին նուիրուած համատարած հանդիսութիւնները յատկանշեցին այդ բնագաւառը։
Այս առթիւ Հայաստանէն հրաւիրուեցան հանրածանօթ երկու երգչախումբեր՝ Հայաստանի պետական սենեկային երգչախումբը Ռոպէր Մլքէեանի ղեկավարութեամբ եւ Պետական ազգային երգչախումբը՝ Յովհաննէս Չեքիճեանի, որ հրաւիրուած էր Փարիզի Հայ ուսանողական տան հիմնադրութեան 90-ամեակին առթիւ։ Այս երկուքը կարեւոր ներդրումներ էին ֆրանսահայ մշակութային կեանքին մէջ։
* Ինալքօ կարեւոր երեք գիտաժողովներ կազմակերպեց՝ « Digital Armenia »-ն, «Ֆրանսայի մէջ հայախօս մամուլը եւ անդրազգային տարածքի մը ստեղումը» եւ «Ի յիշատակ Սիրարփի Տէր Ներսէսեանի»։
* Հայ կաթողիկէ համայնքը ապրեցաւ նաեւ նշանակալի օրեր, վերանորոգուած Ս. Խաչ եկեղեցւոյ բացումին առթիւ։
* Ֆրանսահայութիւնը, ինչպէս նաեւ համայն հայութիւնը մեծ անձկութեամբ հետեւեցաւ Մխիթարեան միաբանութեան Սեւրի վարժարանի վերանորոգման ծրագրերու շուրջ ստեղծուած խառնաշփոթ իրավիճակին։
* Հայ Առաքելական եկեղեցին Ֆրանսայի մէջ ապրեցաւ մեծ ցնցումներ, նորընտիր Թեմական խորհուրդը չկրցաւ լուծել Վահան եպիսկ. Յովհաննէսեանի օրօք ստեղծուած տագնապները, որոնք աւելի սրուեցան յատկապէս Նիսի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ անակնկալ օծումին պատճառով, նշեալ կրօնական ընկերակցութեան Հայ Առաքելական եկեղեցիէն արտաքսուելու դրդապատճառները առանց նախապէս սրբագրելու։
* Նիսի խնդրին վրայ բարդուեցաւ նաեւ Փարիզի եկեղեցւոյ ծխական հովիւ Տէր Յուսիկ քահանան Շարվիէօ տեղափոխելու որոշումը, որ կայացաւ ի հեճուկս Փարիզի ծուխի ընդհանուր ժողովի որոշումին, որ 5 տարի կ՚երկարաձգէր անոր պաշտօնավարութիւնը Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցւոյ մէջ։ Տէր Յուսիկի տեղափոխումին պատճառով, Արամ Քերովբեան, եկեղեցւոյ երաժշտապետը եւս իր հրաժարականը կու տար բաց նամակով՝ հրապարակային կերպով դատապարտելով առաջնորդ հօր նախաձեռնութեան բացասական հետեւանքը Կիրակնօրեայ ժամերգութիւններուն վրայ։
Այս խնդիրները կու գային աւելնալու յետ անցեալ Թեմական խորհուրդի անդամ Գեղամ Գեւոնեանի եւ ատենապետ՝ Փաթրիս Ճօլօլեանի հրաժարականներուն վրայ, որոնք կը դատապարտէին առաջնորդ հօր՝ թեմի ինքնագլուխ կառավարումը ինչպէս նաեւ եկեղեցական վարքի անտեսումը։
* * *
Ֆրանսայի հայկական մշակութային կեանքը կարելի չէ ամփոփել, այնքան որ անոր ընկերակցութիւններու գործունէութիւնը լայնածաւալ է։ Կապոյտ Խաչը, Բարեգործականը, Համազգայինը, ՀՄԸՄ-ը, Մշակութային տուներու գիրքի տօնավաճառները, Շէնը, «Հայաստան» հիմնադրամի դրամահաւաքը, Անաքօն, ԺԱՖ-ը, Աւետարանական եկեղեցին, դպրոցները, երգչախումբերը, պարախումբերը, թատերախումբերը եւ բազմաթիւ այլ միութիւններ իրենց գործունէութեամբ մշակութային եւ ընկերային կեանքը կը շարժէին, կենսունակ կը դարձնէին։
* Ուշադրութեան արժանի է ՀՄԸՄ-ի կողմէ Իսի-լէ-Մուլինոյի մէջ իր մարզադաշտը հիմնելու նախաձեռնութիւնը։
* Լրատուական եւ հրատարակչական ասպարէզը
Առաջինը իր ամէնօրեայ գործունէութեամբ կենսունակութիւն կը հաղորդէ համայնքային կեանքին, երկրորդը՝ մտաւորական աշխարհին։ Պէտք է ըսել որ հակառակ ընկալուած կարծիքին՝ հրատարակչական աշխարհին մէջ կան բազմաթիւ նորութիւններ, որոնց պէտք է օրը օրին հետեւիլ, այնքան որ շատ են հրատարակուած գիրքերը։
Այստեղ, յիշեցնենք նաեւ որ «Նոր Յառաջ»-ի հիմնադրութեան 10-րդ տարեդարձին առթիւ տեղի ունեցաւ Արփիկ Միսաքեանին նուիրուած «Ծանօթ եւ անծանօթ դիմանկար» վերնագրով Արբի Յովհաննիսեանի հեղինակած վաւերագրական շարժանկարին ցուցադրութիւնը։
2019-ին «Նոր Յառաջ» հաստատեց նաեւ առցանց գրախանութ մը, ուր կարելի է հայկական գիրքեր գնել ամբողջ տարուան ընթացքին։
* Համահայկական ճակատին վրայ, 2019-ին՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Արամ Ա.ի կողմէ Մամուլի տարի հռչակումը տարուան առաջին նորութիւնն էր։
Արդիւնքը այն եղաւ, որ Յուլիսի սկիզբը տեղի ունեցաւ Համահայկական խորհրդաժողով մը, որ գումարուեցաւ Անթիլիասի մէջ, նախագահութեամբ Արամ Ա. կաթողիկոսին, որուն մասնակցեցան առաջին անգամ ըլլալով հայատանեան եւ սփիւռքեան մամուլի մեծ թիւով խմբագիրներ ու լրագրողներ։
Հետաքրքրական էր այս համագումարը այնքանով որ շատ յստակ ձեւով ընդգծելի էին տարբերութիւնները՝ հայաստանեան եւ սփիւռքեան մամուլին հետաքրքրութիւններուն, նպատակներուն եւ կարգավիճակին։ Առաջին անգամ ըլլալով բեմէն արծարծուեցան նաեւ մամուլի տնտեսական հարցերը։
* Հայաստանի մէջ մամուլի ազատութիւնը յեղափոխութենէն ետք աւելի ամրապնդուած է։ Սակայն, որքանո՞վ մամուլը կրնայ ազատ սեպուիլ երբ տակաւին սակաւապետական համակարգի մը հակակշռին տակ կը գտնուի։ Քաղաքական օրակարգի կարեւոր նիւթերէն մէկն է անկախ մամուլի ձեւաւորումը, որ կ՚ենթադրէ նաեւ տնտեսական անկախութիւն, իսկ տեղեկատուական նորարարութիւնները կը պահաջեն միշտ յաւելեալ դրամական ներդրումներ։
* * *
* Հալէպի Ս. Քառասնից Մանկանց մայր եկեղեցւոյ օծումը, Միջին Արեւելքի Հայութեան օրհասական պայմաններուն մէջ դրական երեւոյթ էր։ Մանաւանդ Սուրիոյ Հայութեան համար բնականոն կեանքի վերադառնալու յոյսի կարեւոր ազդանշան մը։
* Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւնը նշեց իր հիմնադիրին ծննդեան 150-ամեակը, ուր շատ կարեւոր անդրադարձումներ եղան անոր առասպելական անձնաւորութեան մասին նոր կենսագրական հրատարակութեամբ՝ Mr five percent, որ ներկայացուեցաւ նաեւ Կիւլպէնկեանի Փարիզի կեդրոնին մէջ։ ԳԿՀ-ն կը շարունակէ իր աշխուժ գործունէութիւնը արեւմտահայերէնը եւ արեւմտահայ ժառանգութիւնը կենսագործելու համար։ Գիտական մակարդակի վրայ, Diaspora survey (Սփիւռքի հետազօտութիւն) նորաստեղծ ծրագիրը հրապարակեց իր անդրանիկ զեկոյցը։ Ասոր կողքին տարեկան Զարմանազան ծրագիրը երրորդ տարին ըլլալով տեղի ունեցաւ Ֆրանսայի Ալպեան շրջանը, ուր պատանեկան ճամբարի կողքին կ՚իրագործուի հայ ուսուցիչներու վերապատրաստութեան տարեկան ծրագիրը, Ինալքոյի հետ գործակցաբար։
* Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւնը 2019-ին հաստատեց «Զարդիս» մանկապատնեկան մատենաշարը «Նոր Յառաջ»-ի եւ ԱՄՆ-ու «Ապրիլ» գրատան հետ գործակցաբար։
* ԱՄՆ-ու Օրէնսդիր երկու պալատներու կողմէ Ցեղասպանութեան ճանաչումը կարեւոր յաղթանակ մըն էր, զոր Ամերիկահայութիւնը կրցաւ իրագործել շնորհիւ երկար տարիներու իր պայքարին, ինչպէս նաեւ միջազգային քաղաքականութեան մէջ Թուրքիոյ կողմէ ամերիկեան շահերը ոտնակոխող բազմաթիւ արարքներու պատճառով։
* * *
Հայաստանեան օրակարգը յագեցած է յատկապէս քաղաքական եւ համազգային կարեւորութիւն ունեցող բազմաթիւ անցուդարձերով։
* Անցեալ տարուան խորհրդարանական ընտրութենէն ետք, այս տարի վարչապետ Փաշինեան փոխելով կառավարութեան կազմին կառոյցը, աւելի սեղմ ու խտացեալ կառավարութիւն մը կազմեց՝ 17 նախարարութիւնները զեղչելով 13-ի եւ գործազրկելով ոչ-գործունեայ բազմաթիւ պաշտօնեաներ, մնացողներուն խոստանալով աւելի լաւ վարձատրութիւն, ինչպէս նաեւ աւելի արդիւնաւէտ կառավարական աշխատանք։ Հակառակ տարեսկիզբի այս յայտարարութիւններուն՝ տարեվերջին Փաշինեան կառավարութեան նիստին շատ խիստ արտայայտութիւններ ունեցաւ պետական պաշտօնէութեան հասցէին, ըսելով՝ որ կառավարութիւնը, նախարարները կ՚աշխատին եւ լաւ արդիւնքներ ձեռք կը բերեն ի հեճուկս պետական աշխատակազմին։
* Տարուան կարեւորագոյն իրադարձութիւնը կարելի է նկատել Հայաստանի բ. նախագահ՝ Քոչարեանի դէմ դատավարութիւնը։ Հակառակ անոր, որ աւելի քան տարիէ մը ի վեր ենթական կալանաւորուած է՝ դեռ չէ սկսած դատը, անոր փաստաբանական խումբին կողմէ կալանաւորումը ջնջել տալու յաճախակի դիմումներուն պատճառով։
* Երկրորդ կարեւոր կէտը կը վերաբերի Սահմանադրական դատարանի նախագահին եւ անդամներուն հրաժարականի հարցին, որ կը բախի զօրաւոր դիմադրութեան։
* Երրորդ հարցը որ ալեկոծեց հայաստանեան քաղաքական կեանքը՝ Ամուլսարի ոսկիի հանքին շահագործումն է, որ կը մնայ անլոյծ եւ անկասկած 2020-ին կրնայ կառավարութիւնը մղել ուժի գործադրութեան՝ հանքի շահագործումը ապահովելու համար։
* Հայաստան - Ռուսաստան յարաբերութիւնները քաղաքական օրակարգը նուազ խանգարող կերպարանք ստացան։ Փոխարէնը Արցախը հանդիսացաւ հակայեղափոխական ուժերու կեդրոնացման վայրը։
* Բարեբախտաբար, տնտեսական գետնի վրայ դրական լուրերը կը բարելաւեն պետութեան վարկանիշը միջազգային կազմակերպութիւններու մօտ։
* * *
Հայաստան-Սփիւռք յարաբերութիւնները տակաւին կառավարութեան օրակարգին վրայ մասնաւոր ուշադրութեան չեն արժանացած։ Սփիւռքի գործերու գլխաւոր յայձնակատարը՝ Զարեհ Սինանեան, նախապատրաստական շրջան մը կը բոլորէ, վերակազմակերպելով Սփիւռքի նախարարութեան թողած ժառանգութիւնը։
Վարչապետ Փաշինեան կը շարունակէ մնալ Սփիւռքի հետ յարաբերութիւններու մշակման գլխաւոր դերակատարը, անոր արտասահմանեան իւրաքանչիւր այցելութիւն դառնալով տեղւոյն համայնքին հետ տեսակցութեան առիթ. սակայն, առանց մասնաւոր օրակարգ մը ձեւաւորելու, բացի դէպի Հայաստան այցելութիւն եւ ներդրում կատարելու յորդորներէն։
* * *
Թրքական օրակարգ
2019-ին Թուրքիան ամրապնդեց իր կարգավիճակը իբրեւ ազդեցիկ շրջանային ուժ։ Սուրիոյ մէջ ան կրցաւ իր կամքը պարտադրել ԱՄՆ-ու, որ իր բանակը քաշեց Քիւրտերու հակակշռին տակ գտնուող Սուրիոյ հիւսիսային շրջաններէն։ Հակառակ միջազգային ընդդիմութեան՝ ան գրաւեց Սուրիոյ հիւսիսային սահմանէն ներս 30 քմ. խորութեամբ տարածք։ Հակառակ ՕԹԱՆ-ի զգուշացումներուն՝ Ռուսաստանէն գնեց S400 պաշտպանական հրթիռային համակարգերը։
* Միջին Արեւելքէն անդին՝ Թուրքիա Լիպիոյ, Արաբական ծոցի, Սոմալիի մէջ ռազմակայաններ հաստատելու եւ զինուորական դաշինքներ կնքելու ընթացքի մէջ է։
* Հայկական ճակատին վրայ Թուրքիան իր երկրէն ներս ալ՝ Պոլսոյ պատրիարքական ընտրութիւններու գործընթացին իր կամքը պարտադրեց։ Ընտրութիւնները նոր թափ ստացան Մեսրոպ պատրիարքի վախճանումով եւ թրքական կառավարութեան կողմէ ընտրութեան մասնակցող թեկնածուներուն սահմանափակումով, որով միայն երկու թեկնածուներ՝ Մաշալեան եւ Աթէշեան կրցան մրցիլ…։ Սփիւռքէն եւ Հայաստանէն ընտրութիւնները մերժելու մասին հնչած կոչերը իրենց նպատակին չհասան եւ վերջապէս Սահակ եպիսկ. Մաշալեան պատրիարք ընտրուեցաւ։
Կարօ Փայլան
Թուրքիոյ ՀՏՓ ընդդիմադիր ճակատի անդամ Կարօ Փայլան թրքական կառավարութեան եւ խորհրդարանին մէջ հայկական եւ քրտական հարցերուն առնչութեամբ կը շարունակէ իր խիզախ արտայայութիւնները, եւ պէտք է ըսել որ առիթները չեն պակսիր՝ պատրիարքական ընտրութիւններ, Սուրիայէն ներս՝ թրքական ներխուժում, Ապրիլ 24-ի ոգեկոչում եւ տարեվերջին՝ ԱՄՆ-ու Գոնկրէսին եւ Ծերակոյտին կողմէ Ցեղասպանութեան ճանաչում։
«ՆՈՐ ՅԱՌԱՋ»