Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (96) Նոյեմբեր 2019

Յօդուածներ

Սուրիոյ Իսկէնտէրունի վարչատարածքին մասին 1947-ին Գրուած CIA-ի գաղտնի տեղեկագիրը

Գրեց՝ ՎԱՀԱԳՆ ԳԱՐԱԳԱՇԵԱՆ


antsoutarts1aՆախաբան
80 տարի առաջ, թուրք-ֆրանսական քաղաքական դաւադիր համաձայնութեամբ, Սուրիոյ պատկանող Իսկէնտէրունի մարզային վարչատարածքը կցուեցաւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան։ 11-էն 14-րդ դար Իսկէնտէրունի տարածքը մաս կազմած է Կիլիկիոյ Հայկական թագաւորութեան, որուն պատճառով մինչեւ 20-րդ դար այնտեղ գոյատեւած են հայկական բնակավայրեր, որոնցմէ ամենէն մեծն էր Մուսալեռը։ Ա. Աշխարհամարտէն ետք ֆրանսական իշխանութեանց հոգատարութեան տակ գտնուող Իսկէնտէրունի մարզային վարչատարածքի բնակչութեան մէջ տոկոսային փոքրամասնութիւն կազմած են Թուրքերը։ Ազգերու Լիկայի միջնորդութեամբ 1938-ին վարչատարածքին տրուած է ինքնավարութիւն եւ անուանուած է Հաթայի ինքնավար պետութիւն։ Ինքնավար մարզի օրէնսդիր խորհրդարանի ընտրութիւններուն ընթացքին Թուրքերը ստացած են 22 աթոռ, ալեւիները՝ 9, Հայերը՝ 5, սիւննի Արաբները՝ 2, Յոյն ուղղափառները՝ 2։ Թուրք-ֆրանսական դաւադիր համագործակցութեամբ, վարչատարածքի բնակչութեան 39%-ը կազմող Թուրքերը կը ստանային խորհրդարանի աթոռներու 55%-ը։ Այս իրադարձութեան յաջորդող 1939-ին կազմակերպուած ժողովրդային հանրաքուէով մը վարչատարածքը դարձեալ ընտրական խարդաւանանքներու զոհ դառնալով վերջնապէս կը կցուէր Թուրքիոյ։ Երկրորդ Աշխարհամարտի վաղորդայնին բեւեռացած քաղաքական թէժ կրկէսին մէջ, Իսկէնտէրունի վարչատարածքը զոհ կը դառնար Անգլիա-Ֆրանսա ընդդէմ Գերմանիա-Իտալիա միջերկրականեան աւազանի տիրապետութեան մրցակցութեան։ Ըստ քաղաքական վերլուծաբաններու՝ Ֆրանսացիներու կողմէ Իսկէնտէրունի զիջումը՝ Թուրքիոյ չէզոք դիրք պահելու եւ Գերմանիոյ հետ դաշինք չկազմելու երաշխաւորագիրն էր։ Բռնակցուած վարչատարածքը յաջորդող տասնամեակներուն ծրագրուած ձեւով կը վերաբնակեցուի Թուրքերով։ Ըստ 1936-ի ֆրանսական վիճակագրութեանց՝ Իսկէնտէրունի 220 հազար բնակչութեան ժողովրդագրական պատկերը հետեւեալն էր.
– 46% Արաբ (ալեւի եւ սիւննի Արաբ)
– 39% Թուրք
– 11% Հայ
– 8% Յոյն, Ասորի եւ այլ քրիստոնեաներ
– 4% Չերքէզներ, Քիւրտեր եւ Հրեաներ։
Հայ բնակիչներու ընդհանուր թիւը այս վիճակագրութեան մէջ 24 հազար է, մինչ այս յօդուածի գլխաւոր նիւթը հանդիսացող ԱՄՆ-ու Կեդրոնական հետախուզութեան վարչութեան 28 Փետրուար 1947 թուակիր «Հաթայի հարցը» զեկոյցին մէջ Հայերու տոկոսային թիւը 13% է, իսկ ընդհանուրը՝ 29 հազար։ Նշենք, որ վարչատարածքի ամենէն բազմամարդ հայկական բնակավայրը հանդիսացող Մուսալեռի բնակչութեան թիւն էր՝ 4600 («Յուշամատեան Մուսա Լեռան»)։
Կեդրոնական հետախուզութեան վարչութեան գաղտնի տեղեկագիրը
Տեղեկագիրը կը կրէ 28 Փետր. 1947 թուականը եւ արձանագրուած է որպէս Կեդրոնական հետախուզութեան խումբի (Central Intelligence Group) գաղտնի զեկուցագիր։ ԱՄՆ-ու վերոյիշեալ պետական ապահովական կառոյցը վեց ամիս ետք վերանուանուած է Կեդրոնական հետախուզութեան վարչութիւն (Central Intelligence Agency – CIA)։
Տեղեկագիրը կը սկսի այն հաստատումով, որ ըստ շրջագայող տարաձայնութիւններու՝ Սուրիա կը պատրաստուի Հաթայի հարցը բարձրացնել Միացեալ Ազգերու կազմակերպութեան Ապահովութեան խորհուրդին մէջ կամ Արդարութեան միջազգային դատարանին մէջ։ Իր կարգին, Թուրքիոյ Արտաքին գործոց նախարարութեան քարտուղարը կ՚ակնկալէ, որ նման կացութեան մը պարագային՝ Ուաշինկթըն իբրեւ Անգարայի դաշնակից, ՄԱԿ-ի Ապահովութեան խորհուրդի նիստին Սուրիոյ ի նպաստ չքուէարկէ։ Քարտուղարը կ՚աւելցնէ, որ Թուրքիա պատրաստ է որոշ զիջումներ կատարելու, երբեք չհրաժարելով Հաթայի ամբողջականութեան պահպանումէն։
Զեկուցագիրը կը նշէ, որ թէ՛ Դամասկոս եւ թէ՛ Անգարա տնտեսական եւ ռազմագիտական տեսանկիւնէն Իսկէնտէրունը կարեւոր կը նկատեն։ Սուրիոյ համար վարչատարածքը կը հանդիսանայ դէպի հիւսիս բացուելու ամենէն կարեւոր ելքը եւ Իսկէնտէրունի համարժէք ու լիակատար գործող ոչ մէկ այլ նաւահանգիստ կայ Սուրիոյ ծովեզերեայ տարածքին։ Թուրքիոյ համար Իսկէնտէրունը հարաւային ծովային սահմանագօտին պաշտպանող պարիսպն է, որուն զիջումը կրնայ նախընթաց հանդիսանալ՝ Թուրքիոյ հիւսիսարեւելեան կարգ մը տարածքներու նկատմամբ Խորհրդային Միութեան իր կարգին հողային պահանջներ ներկայացնելուն։
Անդրադառնալով 1936-ի Ֆրանքեւսուրիական դաշնագրին, զեկուցագիրը կը գրէ, որ Սուրիոյ եւ Լիբանանի խոստացուած անկախութեան դիմաց՝ Անգարա կը պահանջէ Իսկէնտէրունը։ Հարցը ի վերջոյ կը դրուի Ազգերու լիկայի դատաստանին։ 29 Մայիս 1937-ին Ազգերու լիկային կողմէ նշանակուած քննչական յանձնախումբ մը կը հրապարակէ վարչատարածքի կանոնագրի եւ հիմնական օրէնքներու նախագիծը, ըստ որուն՝ Հաթայ վերանուանուելով, Իսկէնտէրունը կը դառնայ ինքնավար շրջան, որ իր սահմանի մաքսային վարչական գործերը կը համադրէ Դամասկոսի հետ։ Վարչատարածքի արտաքին քաղաքականութեան վերահսկողութիւնը կը յանձնուի Դամասկոսի եւ 40 աթոռ ունեցող խորհրդարանին մաս կը կազմեն սուրիացի եւ թուրք ժողովուրդները, ինչպէս նաեւ բոլոր ազգային փոքրամասնութիւնները։ Տեղեկագիրը այստեղ կը նշէ, որ այս համաձայնագրին համամիտ գտնուած են բոլոր կողմերը, իսկ համաձայնագրի ստորագրումէն անմիջապէս ետք թրքական կողմը ամէն ճիգ ի գործ դրած է, որպէսզի խորհրդարանի աթոռներուն մեծամասնութեան տիրանայ։
Տեղեկագիրը կարեւորութեամբ կ՚անդրադառնայ, որ Ֆրանսացիները լռելեայն հակամէտ էին տարածքը ամբողջութեամբ Անգարային յանձնելու, որպէսզի Արեւելեան Միջերկրականի վրայ «բարեկամ» Թուրքիա մը ունենան։
Տեղեկագիրը նաեւ կը հաստատէ, որ հակառակ այն իրողութեան, որ Հաթայի ոչ-թուրք բնակչութեան թուաքանակը աւելի էր, Անգարայի սադրանքներուն եւ յատկապէս ֆրանսացիներու՝ թրքական դաւերն ու խարդաւանանքները չտեսնել ձեւացնելուն պատճառով՝ աթոռներու թիւով խորհրդարանին մէջ Թուրքերը կը գերազանցէին։ Հաթայի ինքնավար վարչատարածքի գոյութիւնը նուազ քան մէկ տարի տեւեց, որմէ ետք, 1939-ին Ֆրանսացիները իրենց պարտաւորութիւնները աւարտած համարելով՝ մեկնեցան շրջանէն, իսկ նոյն տարուան Յունիս 23-ին, առանց Ազգերու լիկայի համաձայնութեան՝ վարչատարածքը կցուեցաւ Թուրքիոյ։
Զեկուցագիրը կը վկայէ, որ 1939-էն ի վեր, Արաբներու եւ Հայերու զգալի թիւ մը մեկնած է Հաթայէն։ Ամերիկեան տեղեկագիրը նաեւ անհիմն կը գտնէ թրքական յաճախակի պնդումները, թէ վարչատարածքը երկար ժամանակէ ի վեր մեծամասնութեամբ Թուրքերով բնակուած է։
Թրքական բանակի բարձր հրամանատարութեան համար, Փոքր-Ասիոյ բարձրաւանդակի հարաւը երիզող Տաւրոսեան լեռնաշղթայի եւ Թուրքիոյ ամբողջ միջերկրականեան ափի պաշտպանութիւնը պայմանաւորուած է Իսկէնտէրունով։
Կեդրոնական հետախուզութեան խումբը կը հաստատէ, թէ Անգարա կը հաւատայ, որ սուրիական կողմին հետ որեւէ փոխզիջումի քայլ՝ նախընթաց պիտի հանդիսանայ, եւ Խորհրդային Հայաստանն ու Խորհրդային Վրաստանը, իրենց կարգին, հողային յաւակնութիւններ պիտի ունենան ու ռազմագիտական նշանակութիւն ունեցող հսկայ տարածքներ պիտի պահանջեն։
Հաւանական զարգացումներ
Կեդրոնական հետախուզութեան խումբը իր տեղեկագիրը կ'եզրափակէ, գրելով որ Թուրքիոյ Արտաքին գործոց նախարարութիւնը անպաշտօն ձեւով տեղեակ պահած է սուրիական կողմը, որ պատրաստ է փոքր ծաւալի սահմանային սրբագրութիւններ կատարելու եւ Իսկէնտէրունի նաւահանգիստը Դամասկոսի համար օգտագործելի դարձնելու։
Վերլուծելով իրաց կացութիւնը, տեղեկագրին հեղինակները կը գրեն, որ հաւանական փոխզիջումի տարբերակ մը կրնայ ըլլալ այն, որ Թուրքիան Սուրիոյ յանձնէ Իսկէնտէրունի վարչատարածքին մէջ Ասի գետի ձախ ափը, ուր կը գտնուի Անտիոք քաղաքը։ Նաեւ մտավախութիւն կը յայտնէ, որ հարցը կրնայ որպէս «վայրի խաղաքարտ» օգտագործուիլ Խորհրդային Միութեան կողմէ, որուն գործակալները կրնան այս հարցով հրահրել տարածաշրջանը։
Վերջին տողերով, տեղեկագիրը յոյս կը յայտնէ, որ աւելի հանդարտ ժամանակներու մէջ, երկու երկիրներու ներկայացուցիչները բանակցութիւններու սեղանին վրայ նոր տարազի մը ձեւաւորման կարենան յանգիլ։
* * *
Թուրքիոյ կողմէ բռնակցումէն ետք, Սուրիոյ պատմութեան կրթական ծրագրերուն մէջ Իսկէնտէրունի վարչատարածքը մնաց Սուրիոյ աշխարհագրական քարտէսի պետական սահմաններուն մէջ ներառուած, իսկ քաղաքական գետնի վրայ՝ Իսկէնտէրունի հարցը Սուրիոյ իշխանութիւններուն կողմէ յաճախ պիտի օգտագործուէր իբրեւ քաղաքական «վայրի խաղաքարտ», յատկապէս այն ժամանակահատուածին, երբ Դամասկոսի հովանիին ներքեւ Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ կը գործէր Քիւրտիստանի բանուորական կուսակցութիւնը։ 1998-ին, Սուրիա թրքական եւ միջազգային ճնշումներու ներքեւ՝ PKK-ի ղեկավար Էօճալանը յանձնեց Թուրքիոյ։
Երկու երկիրներու միջեւ քաղաքական ձիւնհալի եւ մեղրալուսնի ժամանակաշրջանը սկսաւ 2003 թուականին, երբ երկու երկիրները կնքեցին առեւտրական կարեւոր համաձայնագրեր, միաժամանակ ստորագրեցին Իսկէնտէրունի տարածքին մէջ հոսող Որոնդէս գետին վրայ Թուրքիա-Սուրիա Բարեկամութեան ամբարտակի կառուցման վիթխարի ծրագրի պայմանագրի նախագիծը։ Այս զարգացումներուն ընթացքին, Պաշար ալ-Ասատ յստակօրէն ազդանշանը կու տար Էրտողանին, որ նոյնիսկ եթէ պաշտօնապէս սահմանային հարցը անլոյծ կը մնար, Դամասկոսի համար Իսկէնտէրունի հարցը այլեւս առաջնահերթ չէր։ 2009-ին եւ 2010-ին, երկու երկիրները նոյնիսկ զինուորական միացեալ ռազմափորձեր կատարեցին։
2011-ի Սուրիոյ պատերազմը եկաւ յեղաշրջելու բոլոր հաշիւները եւ 2003-2011 Սուրիա-Թուրքիա քաղաքական մեղրալուսինը կը հասնէր իր աւարտին, երբ Թուրքիա սուրիական իշխանութիւններուն դէմ կտրուկ քաղաքական դիրքորոշում կ՚որդեգրէր։
2014-Մարտ 21-ին, Անգարայի կողմէ հովանաւորուող Al-Nusra Front-ի, Sham al-Islam-ի եւ Ansar al-Sham-ի ծայրայեղ իսլամ ահաբեկչական խմբաւորումներու զինեալները Հաթայի տարածքէն Քեսապի վրայ յարձակեցան եւ թրքական բանակի հրետանիի օժանդակութեամբ գրաւեցին Քեսապը։ Պատմութիւնը ծանօթ է բոլորին։
Սուրիոյ պատերազմի բռնկումէն ի վեր, այսօր կը գործէ «Իսկէնտէրունի ազատագրման ժողովրդային ճակատը», որ ըստ անպաշտօն տուեալներու, ունի Դամասկոսի կողմէ հովանաւորուող 5000 զինեալներ։
Վ.Գ.