Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (91) Մայիս 2019

Յօդուածներ

Կարօտանքով եւ Երախտագէտ Սրտով

8 Ապրիլ 2013

(Բայց նոյն այժմէականութեամբ...Ազատ Խօսք)

antsoutarts1aԱնմահ լուսոյ ճշմարտութեան բարիին,
Տաճարն է այս սրբանուէր թանկագին,
Ան մեզ տուաւ նահատակուած մեր ցեղին,
Զաւակները լաւագոյնը ու բարին.
Ամէն անգամ որ առիթը կ'ունենամ Կիպրոս այցելելու, անպայման կ'այցելեմ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւն, ուր անցուցած եմ, պարմանութենէն դէպի երիտասարդութիւն, կեանքիս շաւիղը հունաւորող, հանգրուանային, ամենէն աղուոր տարիները, անոր «լուսեղէն» յարկէն ներս:
Հպարտանքով եւ անհուն հրճուանքով կը մտնեմ անոր երկաթակուռ մայր դռնէն որուն դիմացը, փոքր հեռաւորութեան վրայ, աղջկանց ու մանչերու զոյգ, համանման եւ տպաւորիչ շէնքերուն միջեւ, վեհօրէն կը կանգնի, հայ ազգի անզուգական, անմահանուն բարերարներուն, աղա Գրիգոր եւ աղա Կարապետ Մելգոնեան եղբայրներուն հոյաշէն, քանդակազարդ դամբարան-յուշակոթողը աջին ու ձախին հանգչող անոնց պրոնզեայ կիսանդրիներով: Անհուն երախտագիտութեամբ կը խոնարհիմ անոնց ազգակերտ ընծայաբերումին եւ հոգիի մեծութեանը առջեւ, հոգեւին «Հայր մեր» մը եւ «Տէր Ողորմեա» մը կը մրմնջեմ, անոնց քաղցր, անմոռաց եւ խնկելի յիշատակին, այնպէս ինչպէս հին օրերուն... կը նստիմ անոնց շիրմին սանդխամտին վրայ եւ ի՜նչ խաբկանք, ի՜նչ աղուոր խաբկանք, կարծես ժամանակը կանգ կ'առնէ հոն, Մելգոնեանի այդ երանելի օրերուն, կ'երազեմ... կը վերյիշեմ... կը վերապրիմ դպրոցական «անփոյթ» տարիներու քաղցրութիւններն ու դառնութիւնները, կը շրջագայիմ ինծի այնքան ընտանի, սիրելի եւ յիշատակներով լի, խօսուն շրջապատը եւ կը վերանորոգուիմ, դպրոցական անդարձ տարիներու ապրումներով...:
Վերջերս, կրկին հնարաւորութիւնը ունեցայ այցելելու դպրոցս. բայց ոչ առաջուան պէս հրճուանքով եւ խանդավառութեամբ. այլ կոտրած, ցաւոտ սրտով, խռովքով, եւ ափսոսանքով. որովհետեւ Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը, ի սպառ փակած էր իր դռները, ուսումնատենչ հայ պատանիին ու պարմանուհիին առջեւ, խոր յուզում եւ վրդով պատճառելով իւրաքանչիւր Մելգոնեանցիի եւ համայն սփիւռքա- հայութեան: Մելգոնեանը անցեալ եւ պատմութիւն մըն էր այլեւս:
Յուզուած, կթոտ քայլերով, թեթեւ զարիվերէն բարձրանալով, հասայ բարերարներուն դամբանին առջեւ. անոր ետին ուշադրութիւնս գրաւեց ինքնաշարժ մը, որուն կարեւորութիւն չտուի. սակայն յանկարծ ինքնաշարժին պատուհանէն երիտասարդ մը, մրափէն նոր սթափած ըլլար կարծես, հարցուց անփութօրէն:
- Բա՞ն մը կ'ուզէիք տիկին.
Անակնկալի եկած, պատասխանեցի.
-Այո, պարոն. ես դպրոցս այցելելու եկած եմ. դո՞ւք.
-Ես հոս պահակ եմ. պահակութիւն կ'ընեմ. եւ ցոյց տալով աղջկանց շէնքը, աւելցուց.
-Հոն, Եւրոպական Միութեան մառաններն են. անոնց պահակութիւնը կ'ընեմ.
-Մառա՞ն, ի՞նչ մառան. ըսի ապշած.
Սարսուռ մը պատեց զիս եւ ցնցուած, խեղդուկ ձայնով, բայց տիրական շեշտով յարեցի:
-Ի՞նչ կ'ըսէք պարոն. ասիկա իմ դպրոցս է, գիշերօթիկ դպրոցս. եւ ցոյց տալով աղջկանց եռայարկ շէնքի վերին յարկը՝
-Հոն, մեր ննջարանն էր. միջին յարկը դասարանները. գետնայարկը ճաշարանը. եւ դառնալով դէպի տղոց շէնքը եւ մատնացոյց ընելով շէնքի պատուհանէն դուրս զետեղուած մետաղեայ, հնամենի խոշոր զանգակը, շարունակեցի.
-Աս ալ այն զանգակն է որ կ'արթնցնէր մեզ ամէն առաւօտ, ժամը եօթ ու կէսին : (Մինչեւ այսօր ալ ամէն առաւօտ երբ նայուածքս կ'ուղղեմ ժամացոյցի սլաքներուն, ժամը եօթ ու կէսը ցոյց կու տան... յամառօրէն):
Երիտասարդը ազդուած լսածներէն,աւելցուց.
-Հիմա կը հասկնամ տիկին. անցեալ օրերուն ալ քանի մը հոգի եկած էին, այսպէս կը դիտէին իրենց շուրջը, բաներ մը ցոյց կու տային իրարու, կը խնդային, ոմանք յուզուած կ'երեւէին. չհասկցայ. կ'երեւի անոնք ալ ձեզմէ էին. ձեզի պէս էին. կը ներէք:
Ինչո՞վ յանցաւոր էր իրաւ պահակը որ այդ շեշտով խօսեցայ իրեն. իր գործը կ'ընէր ան. ես էի որ մանկունակ վերաբերում ունեցայ. տաս տարեկան տղու մը պէս, որուն ձեռքէն իր մէկ թանկագին իրը կ'առնեն...:
-Ափսո՜ս, մառան. Մելգոնեանը մառան. կը կրկնէի ինքիրենս եւ գացի նստայ բարերարներուն շիրմին սանդխամատին վրայ:
Հոն էին անոնք, ազգին երկու մեծերը. երկու երախտաւորները. աղա Գրիգոր եւ աղա Կարապետ Մելգոնեան եղբայրները. իրենց նայուածքը ուղղած դէպի հեռուն, դէպի անհունը, լռութեան, ամայութեան մէջ մենաւոր:
Երբեմնի կենսուրախ, աղմկալի այս վայրին մէջ, այժմ կը տիրէ ճնշիչ, խորհրդաւոր լռութիւն, ամայութիւն, լքուածութիւն:
Չերգուիր այլեւս ամէն առաւօտ, տղոց շէնքին առջեւ «Անմահ Լուսոյ»ն. լուռ է զարթնումի խոշոր զանգակը. իր ոչ այնքան ալ հաճելի, ժանգոտած մետաղի ձայնով: Չի հնչեր Մեսրոպեան լեզուն. չի լսուիր հայ երգը, «Հոռովել»ն ու «Մարալօ»ն... չերգուիր «Հայր Մեր»ն ու «Տէր Ողորմեա»ն ամէն Շաբաթ երեկոները բարերարներու շիրմին վրայ:
Դադրած է պուրակներուն մէջ թռչկոտող ճնճղուկներուն ծլւըլոցը. ո՞ւր մնացին ծիծեռնակները որոնք ուրախ ճռուողիւններով եւ մեծ շրջաններ ընելով մեր ընդարձակ ննջասենեակին մէջ, կը վերաշինէին իրենց բոյնը եւ առաւօտները զարթնումի զանգակէն առաջ կ'արթնցնէին մեզ: Չեն ճեմեր տղաքն ու աղջիկները իրենց շէնքերուն դարպասին մէջ, եւ խօսուն նայուածքներ հեռուէն չեն հանդիպիր իրարու...: Չորցած է աքասիան որուն ճիւղերը լայն բացուած, աթոռ մը ձեւացուցած ըլլային կարծես եւ ուր, անոր շուքին տակ նստած, Մեծարենց, Զարիֆեան, Դուրեան, Տէրեան... կը կարդայինք:
Ի՞նչ եղան մատենադարանի հազարաւոր Մեսրոպագիր գրքերը, քարտէզները, արխիւները...:
Չկան այս բոլորը:
Հոն են սակայն անոնք.բարերարները. լուռ վկաները այդ փառաւոր անցեալին. որոնց աննախընթաց նուիրատուութեամբը հիմնուեցաւ հայապահպանումի, հայակերտումի, մարդակերտումի, «անմահ լուսոյ սրրրբանուէր տաճարը». Մելգոնեան Կրթական Հաստատութիւնը, որ դարձաւ սփիւռքահայութեան կրթօճախներուն կեդրոնական, առանցքային սիւներէն մէկը, եթէ ոչ առանցքայինը: Եղաւ խորհրդանիշը հայ ժողովուրդի գոյատեւելու կամքին, հաւատքին, ձեռներէցութեան, հայ մշակութային արժէքներուն: Դարձաւ հայութեան պարծանքը եւ օտարներու հիացումի առարկան, արժանանալով անոնց գնահատանքին եւ յարգանքին:
«Թուրքը մեզ ջարդեց. գլխատեց մեր վարիչները եւ ապա անտէր ազգը. իմ դպրոցս պէտք է մեր վրէժը լուծէ. այդ որբ ձագուկները պէտք է իրենց հօրենական տունը շինեն եւ անոնցմէ պէտք է պատրաստենք մեր նոր սերունդը»:
Այս էր իտէալը, Մելգոնեան եղբայրներուն, որոնք յատուկ զարգացում ալ չունէին, իրենց մականունը գով կը գրէին, թրքերէն լեզուով հայերէն տառերով կը թղթակցէին. բայց ազգասէր եւ հոգեւին հայեր էին. կը հաւատային թէ համապարփակ հայեցի դաստիարակութեամբ, բարոյական եւ հոգեմտաւոր արժէքներով տոգորուած սերունդներ պատրաստելով միայն, կարելի է վրէժ լուծել եւ ապագայ հայ մարդը կերտել: Եղեռնը, հայ ազգին դէմ գործուած ոճիրը, անբաւ վիշտ եւ զայրոյթ առթած էր անոնց :
Ուստի, լուսամիտ եւ հեռատես, եղբայրները, եղեռնէն որբ մնացած զաւակներու ճակատագրով եւ ազգին ապագայով մտահոգ, իրենց երկար տարիներու ձեռնհասօրէն վաստակած հարստութիւնը, ամբողջութեամբ, վեց հարիւր հազար անգլիական հնչուն ոսկի, ընծայաբերեցին հայ ազգի զաւակներու կրթութեան, անոր մատակարարումը յանձնելով Հ. Բ. Ը. Միութեան:
Անոնց առաջնահերթ մտահոգութիւնը, հայ որբերուն պատսպարան, սնունդ հայթայթել էր. գրկել, սփոփել եւ միաժամանակ հայեցի կրթութիւն ջամբել:
Կառուցուեցան աղջկանց եւ մանչերու համանման պատկառելի զոյգ շէնքերը, գեղեցիկ վիլլան, բարերարին որպէս բնակարան, որ հետագային յատկացուեցաւ տնօրէններու որպէս բնակարան եւ բարձրահայեաց, հոյակապ ջրամբարը, Նիկոսիայէն երկու մղոն հեռաւորութեան վրայ գտնուող, լերկ, խոպան հսկայ տարածութեամբ ( 460 x 400 մեթր ) բլրակի մը վրայ, որ հետագային, այդ անհրապոյր վայրը վերածուեցաւ պուրակներով, պարտէզներով ծաղկաստանի մը ու հոգեմտաւոր զարթօնքի անդաստանի մը, որ հայացուելով կոչուեցաւ Ծաղկաբլուր:
Սկզբնական շրջանին հաստատութիւնը, իր ջերմ թեւերուն մէջ պատսպարեց ու դաստիարակեց եղեռնեան սերունդը եւ յարաբերաբար կարճ ժամանակ մը ետք ուռճացաւ, հզօրացաւ եւ ժամանակներու ուսումնական եւ կրթական պահանջքներու յառաջընթացին զուգահեռ հունի մէջ մտնելով, աստիճանաբար հասաւ բարձրագոյն երկրորդական վարժարանի մակարդակին, իր ճեմարանական բաժինով եւ երկու տարուան մասնագիտական, երեք ճիւղերով: Մանկավարժական, առեւտրական, գիտական եւ իր գիշերօթիկ ըլլալու հանգամանքով եւ առաւելութեամբ, ընծայեց ծաւալուն ասպարէզ, արտադպրոցական եւ արտադասարանային ստեղծագործական աշխատանքի, գեղարուեստական, մարզական, հրատարակչային, արենոյշական եւ այլ հետաքրքրու թիւններու մարզէն ներս:
Անոր յարկին տակ ջամբուած համապարփակ հայեցի դաստիարակութեամբ, հոն, ուր յար կը հնչէր հայոց լեզուն ու երգը, կը ծաղկէին գիրն ու դպրութիւնը, արուեստն ու գիտութիւնը, հոն ուր անաղարտ կը պահուէին մեր բարքերը, աւանդներն ու քրիստոնէական հաւատքը, կազմաւորուեցաւ Մելգոնեանցին: Ապագայ հայուն, ապագայ մարդուն եւ քաղաքացիին տիպարը: Կազմաւորուեցաւ անոր անբասիր նկարագիրը ու ձեւաւորուեցաւ անոր աշխարհահայեացքը:
Մելգոնեանցին հպարտ է իր մելգոնեանցիութեամբ եւ երախտագէտ, որ արժանացած է մելգոնեանցի ըլլալու բախտին:
Մելգոնեանը հայ պարմանին ու պարմանուհիին համար եղաւ անոր հարազատ տունը: Այդ նոյն յարկին տակ միասին ապրելով, միասին նոյն ջուրէն խմելով, նոյն օդը շնչելով, նոյն, երբեմն անժուր, ապուրը ճաշակելով, միասին մեծ ընտանիք մը եղան. շաղախուեցան իրարու. դարձան կաթոգին քոյրեր ու եղբայրներ: Միասին խնդացին, միասին լացին, երգեցին ու մխիթարեցին զիրար: Միասին մտիկ ըրին իրենց համակրանքներուն եւ ինչու չէ իրենց առաջին սիրոյ սրտի տրոփիւնները եւ միեւնոյն գրչով գրեցին իրենց կարօտի նամակները: Հոգեւին, անքակտելի կապերով կապուեցան իրարու, իրենց ուսուցիչներուն, իրենց շէնքին, շրջապատին հետ որ անոնցմէ բաժանումը միշտ ալ եղաւ դժուար ու դառն:
Անկէ տողանցեցին փաղանգ մը ատակ եւ ականաւոր ուսուցիչներու. ինչպէս՝ Յակոբ Օշական, Վահան Թեքէեան, Վահէ Վահեան, Պօղոս Գէորգեան, Վահան Պետէլեան, Ներսէս Թամամեան, Նշան Յովհաննէսեան, Վահրամ Մաւեան, Բիւզանդ Եղիայեան եւ վերջին «մոհիկանը»՝ Սեպուհ Աբգարեան, որոնք իրենց մտքի լոյսը, ճաճանչ առ ճաճանչ եւ հոգիի արժանիքները շիթ առ շիթ, տուին իրենց աշակերտներուն, հայ ազգի զաւակներուն տուած ըլլալու հոգեկան բաւարարութեամբ:
Մելգոնեացիները իրենց կարգին, երախտագիտութեամբ եւ հաւատարիմ բարերարներուն թողած պատգամին ու աւանդին, իրենց մտքին ու հոգիին մէջ ամբարած լոյսը սփռեցին իրենց բնակած երկրի ազգային կեանքի բնագաւառէն ներս, որպէս ուսուցիչ, որպէս բանաստեղծ ու գրագէտ, որպէս հանրային կամ ազգային գործիչ, որպէս արուեստագէտ եւ շատեր՝ իրենց աշխատանքային մարզի ճամբով իրենց անվերապահ ներդրումը ունեցան ազգակերտութեան, հայակերտութեան «վսեմ» գործին:
Մելգոնեան Կրթական Հաստատոթիւնը մօտաւորապէս երեք քառորդ դար, մերթ տատասկոտ, մերթ լուսաշող երկար ճանապարհներ կտրելով, կարողացաւ դիմագրաւել խոչընդոտներ, փոթորիկներ եւ յաղթական դուրս գալ, մինչեւ քանի մը տարի առաջ որ չկարողացաւ դիմագրաւել հաւանաբար անանցանելի խոչընդոտներ եւ «ազգին լուսեղէն տունը», «Անմահ Լուսոյ Տաճարը» փակեց իր դռները լուսատենչ պարմաններուն ու պարմանուհիներուն առջեւ, անստոյգ եւ անորոշ թողելով իր առաքելութեան շարունակութիւնը եւ ապագան:
Մելգոնեանի փակումով փուլ եկաւ հայակրթութեան հիմնական սիւներէն մէկը: Քանդուեցաւ, սփիւռքահայութեան ձուլումի, նահանջի, ապազգայնացման կլափին դէմ կանգնած կուռ հսկայ պատնէշը: Հայութիւնը, սփիւռքահայութիւնը, աղքատ է այսօր, զրկուած ըլլալով անոր կենսատու ուժէն, գաղթօճախներուն ներմուծած աւիշէն ու աւիւնէն: Մելգոնեանի ներդրումին ու ծառայութեան պակասը զգալի պիտի ըլլայ մանաւանդ երբ նօսրանան շարքերը եւ չգան նորեր լրացնելու թողուած բացը:
Երէկ, սպիտակ ջարդ կ'ըսէինք սփիւռքահայութեան նահանջին, ձուլումին: Այսօր, համաշխարհայնացում կ'ըսենք միեւնոյն այդ աղէտին, որ կը սպառնայ մեր գաղթօճախներուն հայօրէն գոյատեւման, ազգային ինքնութեան պահպանման:
Երէկ, Շահան Շահնուր կ'ահազանգէր... «Կը նահանջեն ծնողք, որդի, կը նահանջեն բարք, ըմբռնում, բարոյական, սէր: Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն: Եւ մենք կը նահանջենք բանիւ եւ գործով կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»: Այսօր ալ միեւնոյն ահազանգն է որ կը հնչէ:
Այդ նահանջին եւ ուծացման դէմ մեր դիմադրական ուժը, մեր վահանը, թումբն ու պատնէշը, մեր կրթօճախներն են ու մեր հաւատքը: Թոյլ չտանք որ քանդուին պատնէշները: Թոյլ չտանք որ փակուին դռները մեր կրթօճախներուն: Թոյլ չտանք որ շիջի բոցը «Լուսոյ Վառարան»ներուն. եթէ իսկապէս կը հաւատանք անոնց վերապահուած հայակերտ առաքելութեան, եթէ իսկապէս կ'ուզենք հայօրէն գոյատեւել, եթէ իսկապէս կ'ուզենք որ նորահաս սերունդները թրծուին, ազգին մեծ բարերարներուն եւ բիւր նահատակներուն աւանդ թողած «հայ ազգին վրէժը» լուծելու, հայ դատին տէր կանգնելու, ազգային գիտակցութեամբ, հաւատքով ու կամքով:
Երեկոն իջաւ ցած, քաղաքը, տակաւ առ տակաւ սկսաւ լուսաւորուիլ. բայց ոչ զոյգ շէնքերն ու շրջապատը...:
Պիտի վառին արդեօ՞ք վերստին լոյսերը Մելգոնեանի. պիտի վերադառնան արդեօ՞ք ծիծեռնակները. պիտի հնչէ ՞ հայոց լեզուն, երգն ու աղօթքը անոր սրահներուն մէջ, պիտի ճեմեն արդեօ՞ք տղաքն ու աղջիկները դարպասին մէջ կրկին. պիտի հնչէ՞ ժանգոտած մետաղի ձայնով զանգակը, որ հաւաքուին սաներն ու սանուհիները բարերարներուն շիրմին շուրջը «Տէր Ողորմեա»ն երգելու. պիտի երգուի՞ արդեօք վերստին «Անմահ Լուսոյ»ն. եւ օրհնեալ օր մը պիտի բացուին արդեօ՞ք դռները ...:
Շաքէ Էլմասեան