Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (84) Հոկտեմբեր 2018

Յօդուածներ

Յուշերու Շարքէն

ՊՐՆ. ԹԱՄԱՄԵԱՆԸ

Վարդան Թաշճեան

antsoutarts1aՄելգոնեանի մեր գրականութեան ուսուցիչն էր եւ այն ատենուան Մելգոնեանին մէջ, անուրանալիօրէն տարբեր պահանջք, կշիռ եւ պատասխանատուութիւն կը կրէր այդ պաշտօնին հետ առնչուող հանգամանքը: Իրմէ առաջ, Օշական, Թէքէեան, Վահեան այդ բեմահարթակէն անցած՝ կարգը իրն էր հիմա գրական նորածին սերունդի մը քանքարը վեր առնելու, հայագիտութեան օրրան ու կռուան՝ մեր կրթարանին կամարներուն տակ, մասամբ դարմանելու համար Մեծ Եղեռնի ողբերգութեան պատճառած խորունկ վէրքը, հայ մտաւորականներու բարբարոսային խողխողումէն ետք:
Գունդ ու կլոր կրանիթեայ իր ֆիզիքականին մէջ, հսկայութիւն մըն էր ինքնին, ատ ուրիշ, որ գրական իր բերքը խոտոր համեմատէր իր տաղանդին, հմտութեան եւ միջավայրէն ընձեռուող հնարաւորութիւններուն: Խորաթափանց միտք էր, հասո՛ւն, լեցո՛ւն, խոհո՛ւն, լակոնական կամ «լայիկական» սահմանումով՝ «Գլո՛ւխ»: Ցերեկը, ազատ պահերուն, խոկումի վայրը ուսուցչարանի իր նեղլիկ սեղանն էր, ուր հանգիստ որոնող իր դիրքին մէջ, գլանիկին ծայրը երբ կարմրցնէր, ծուխը թոք չէր ղրկեր, այլ բերնին մէջ լաւ մը պտտցնելէն ետք հաստ շրթները անջատելով թոյլ կուտար որ առանց փչուելու մինակը դուրս ելլէ, ամպոտելով՝ աչք, քիթ, ճակատ, իբրեւ խորհրդապահական վարագոյր դուրսի աշխարհին եւ իր ուղեղին մէջ տողանցող յուզումներուն միջեւ:
Սակաւախօս էր, բայց երբ դասի պահուն բերանը բանար ա՛լ կրնար լրիւ ժամ մը խօսիլ Թէքէեանի «Մէկ Հատիկս» քերթուածին կամ՝ Մ. Մեծարենցի «Կիրակմուտք»-ի «Յուշիկ փախչող իրիկուան...» մէկ տողին վրայ տակաւին, մինչեւ որ զանգը անգութօրէն ընդհատէր վերացումի այդ պահը ու ստիպէր զինք լքելու գրետախտակի ամպիոնը, տեղը զիջելու համար յաջորդ դասատուին: Կը նախընտրէր ոտքի մնալ, մասամբ մը կռթնած ուսուցչի սեղանին, ծանրաշուք, հեղինակաւոր, արձանայի՛ն: Իսկ եթէ շարժէր, քայլերը կ'առնէր կա՛րճ, դանդաղ, հաստա՛տ: Խօսած պահուն նայուածքը յաճախ կը սպրդէր խոշոր պատուհանէն դուրս, դէպի Մելգոնեանի անտառի շոճիներուն, եւ կամ՝ երկնքի կապոյտին, ամպերէն վեր, հաղորդակցութեան կամուրջ մը փնտռելով անդենականին մէջ հանգած օրուան բանաստեղծին ոգիին հետ: Ստէպ մէջբերումներ կը կատարէր նաեւ օտար գրականութեան տիրական դէմքերու երկերէն, հետաքրքրաշարժ բաղդատականով, հոս եւս երեւան բերելով իր խոր ծանօթութիւնը Սորպոնի ուսանողական օրերէն ամբարած գիտութեան: Թաւշային, խռպոտ ձայնը կ'ելեւէջէր, երբեմն գրեթէ՝ անլսելի, վերլուծումները ուշագրաւ, համով ու հասկնալի դարձնելու իւրայատուկ եղանակով: Դէմքը կը խոժոռնար, ցաւատանջ դիմակ կը զգենուր, զգացական «բօթպուրի» այդ մթնոլորտին մէջ՝ բանաստեղծին տառապանքը պատարագելով խորան դարձած ամպիոնին վրայ ու առաջնորդելով մեզ անոր ներաշխարհին ու ներշնչումներուն: Ի վերջոյ, իր տխուր անցեալն ալ համտեսած էր անդոհական օրերու լեղի դեղահատը, իբրեւ որբ պատանի՝ քիւրտերու օգնութեամբ հրաշքով ճողոպրելով թշնամիի ճիրաններէն եւ պայմաններու բերումով խարիսխ նետելով օտարութեան մէջ, Եգիպտոս, Փարիզ, Երուսաղէմ եւ վերջնականապէս՝ Կիպրոս:
Կը պատահէր, որ մեզմէ մէկուն հարցումին կամ պատասխանին վրայ, լուրջ այդ պահուն յանկարծ արձակէր լիաթոք խնդուք մը, թրթռացնող «հա՛, հա՛, հա՛» մը, իր մեկնաբանութիւններուն տալով քիչ մըն ալ շաքարի համ, որպէսզի յուզումի եւ ուրախութեան խառն հացահատիկ կրէ դասաւանդութիւնը եւ ըստ այնմ սննդաւորէ գրականութեան քաղցն ու ծարաւը ճչացող ուսանողներուս, բոյնին մէջ մայր թռչունին կտուց երկարող ձագուկներու պէս: Մի քանիներ, շատը՝ աղջիկ, փութկոտ նօթեր կ'առնէին հարկաւ, առանց ստորակէտ փախցնելու, առ ի պատրաստութիւն գրաւորի, բայց ո՞ւր են այդ լեցուած տետրակները հիմա: Իցի՜ւ թէ ձայնագրութեան մեքենայ մը ծծէր ու ապա գրի առնուէր վերլուծումներու այս անհատնում շարքը, ապահովաբար, Օշականէն ետք «Արեւմտահայ Գրականութեան Համապատկեր» մըն ալ իրմէ կրնար ժառանգ մնացած ըլլալ հայութեան:
Մելգոնեանի գեղարուեստական կշիռքին երաժշտական նժարը եթէ կը պատկանէր երաժիշտ-խմբավար Պրն. Վահան Պէտէլեանին, գրական նժարը գրաւողն ալ Պրն. Ներսէս Թամամեանն էր, մեր «Թամամ»-ը՝ տղոց առօրեայ խօսակցութեան յորջորջումներուն մէջ: Հասարակ յայտարարը սակայն կը մնար երկուքին հայրական վերաբերումը հանդէպ՝ տղոց, հետաքրքրութիւն սրելով իրենց դասաւանդած նիւթերուն շուրջ: Պէտէլեանը կը պնդէր որ տղաքը անպայման գործիք մը սորվին, ջութակ, փող, սրինգ, ինչ որ ըլլայ, Հաստատութեան նուագախումբին համար, իսկ Թամամեանն ալ կը ստիպէր որ գրե՛ն, բե՛մ ելլեն, գրական երեկոներու մաս առնեն, բանախօսեն եւ կամ աշխատակցին «Այգ» պարբերաթերթին:
Չեմ մոռնար այն օրը, երբ զիս իր մօտ կանչեց, ուսուցչարան, հաստ մսոտ ձեռքը դրաւ ուսիս եւ պահանջկոտ խնդրանք մը գլորեց առջեւս:
- Վարդա՛ն, գրական յաջորդ ձեռնարկին կ'ուզեմ որ ներկայացնես Նիկողոս Սարաֆեանը, եղա՞ւ...
- Բայց, Պարո՛ն, Նիկողոս Սարաֆեանը ո՞վ է - եղաւ անմեղունակ պատասխանս, միտք չարչրկելով այս «անծանօթ» անունին շուրջ, երբ անդին կային գրական մեր յայտնի դէմքերը եւ աւելի մատչելի՝ պատրաստութեան աղբիւրները:
- Ատե՛նն է որ գիտնանք, այնպէս չէ՞: Մի՛ մտահոգուիր, պէտք եղած նիւթերը կը հայթայթեմ, որ գործդ դիւրանայ - ըսաւ ու ձեռքիս մէջ դրաւ իբրեւ «կանխավճար»՝ «Վէնսէնի Անտառը» հատորը, գլուխ գործոցը՝ ֆրանսահայ տաղանդաւոր գրողին, որուն արժէքն ու համբաւը չուշացան գրաւելու միտքս, սիրտս ու հիացումս: Իր երկրպագութիւնը այս գրողներուն հանդէպ վարակեց նաեւ մեզ, մեր կարգին պաշտամունքի առարկայ դարձնելով զանոնք:
Մելգոնեանի գիշերօթիկ կեանքի պայմաններուն տակ, եթէ անյագ հետաքրքրութիւն մը կը կլանէր մեզ մեր մայրենի լեզուին հանդէպ, եթէ մեր քայլերը կ'առաջնորդուէին շարունակ մեր գրադարանի դրան ու դարակներուն, գիրք փնտռելու եւ ընթերցելու մեր գրական գոհարները, եթէ մաքուր, անմեղ սիրով կը պարուրուէին մեր սրտերը, եթէ բարութեան, ազնուութեան ու մարդասիրութեան գաղափարները այդ տարիքէն իսկ արմատ կը նետէին տղայական մեր հոգեբանութեան մէջ, եթէ շնորհներու տէր ուսանողներ կ'երազէին իրենք ալ օր մը անդամակցիլ յետ եղեռնեան գրական փաղանգին, պատճառը ուրիշ բան չէր եթէ ոչ ներկայութիւնը այս եզակի անձնաւորութեան, բարոյական ու մշակութային շտեմարան՝ դաստիարակին, որուն խստութիւնն ու պահանջկոտութիւնը միշտ շաղախուած կը գտնէինք իր հաղորդականութեան ու քաշողականութեան հետ: Հեղինակաւոր բարիութիւն մը՝ որքան ալ որ դէմքի ծամածռութիւնը եւ տրտմաթախիծ երեւոյթը չէին ցոլացներ այդ առաքինութեան նշոյլները:
Իր մտերմութեանը մէջ շատ ընկերական էր Թամամեանը եւ անոնք որոնք կը փնտռէին իր ներկայութիւնը կը բոլորուէին իր շուրջ ու անպայման կը քաղէին իր տրամադրութեան քաղցրութիւնը, բոլորովին հեռու՝ իր ուղեղը կրծող հարցերէն: Բնաւորութեան իր այս երեսը ինծի համար աւելի շեշտ ստացաւ երբ պատիւը ունեցայ պաշտօնակցելու իրեն, Մելգոնեանի ուսուցչութեանս տարիներուն... եւ դառնալու նաեւ երբեմնի իր նարտի մրցակիցներէն մին: Իր յանդիմանութիւնները կամ դիտողութիւնները միշտ ալ փաղաքշական համ կ'ունենային, ոչ թէ կծու այլ անոյշ պղպեղի պէս եւ մէ՛կ բառի մէջ կը խտացնէր իր դժգոհութեան կամ «զայրոյթ»-ին ամբողջական քարոզը, «Տանկալա՛խ»: Թիրախ դարձած աշակերտը սակայն չէր վշտանար, չէր ցնցուեր, չէր խայտառակուեր, քանի որ այդ հակազդեցութեան մէջ կը տեսնէր «պատիժ»-ին անվնաս կողմը, գործուած սխալին դիմաց: Լաւ հնչուող բառ մը չէր հարկաւ, բայց երբ թռէր Թամամեանին բերնէն, ախորժելի կը դառնար, տուն տալով կատակի եւ զուարճութեան:
Տակաւին ոմանք, այդ բառը համտեսելէն ետք, «թուքի տեղ անձրեւ» գալու պէս կարեւորութեան շքանշան կորզած կը զգային, արժանացած ըլլալով Թամամեանին ուշադրութեան:
- Գիտէ՞ք տղաք, այսօր Թամամը ինծի՛ ալ տանկալախ ըսաւ:
Տետրակները շատ սրբագրողը չէր, Օշականեան դրութեամբ՝ աւելի «գրականութեան ուսուցիչ՝ քան քերականութեան», բայց մէյ մը որ սրբագրէր, էջին վրայ յորդած կ'ըլլար կարմիր մելանը, կապոյտէն շատ շատ աւելի:
Առիթով մը, շարադրութեան տետրակներու սրբագրուած տրցակը բերաւ դասարան, դրաւ սեղանին վրայ, վերցուց առաջին տետրակը, բացաւ, գլուխը մխրճեց էջին վրայ, քիթը թուղթին դպցնելու աստիճան, աչքի տկարութեամբ կարդալու յատուկ իր ձեւով եւ սկսաւ բարձրաձայն ընթերցել գրութեան առաջին տողը, ձայնին տալով հեգնական շեշտի ալիք:
- «Դեկտեմբերի ցո՜ւրտ եւ սարսռալի՛ գիշերներէն մէկն էր»...
Կանգ առաւ, աչքերը պզտիկցուց, շրթունքները պրկեց եւ «հա՛, հա՛, հա՛» մը պայթեցնելէն ետք, պոռթկաց.
- Ծօ՛, տանկալա՛խ, Դեկտեմբերի ո՞ր գիշերը ցուրտ եւ սարսռալի չէ եղած, հը՞, ըսէ՛ նայիմ... Ո՞ւր է հետաքրքրական նորութիւնը հոս, հա՞...
Իմ տետրակս էր կարդացածը:
Եթէ Պրն. Թամամեանը ողջ եղած ըլլար եւ տեսնէր թէ աշխարհի կլիմայական փոփոխութեան հետեւանքով ո՞ւր հասած է Կիպրոսի Դեկտեմբերը այսօր, Այա Նաբայի կամ Բրոթարայի աւազներուն վրայ ծովու լոգանքով տուայտող կիսամերկ զբօսաշրջիկներուն համար, այն ատեն գուցէ տեսած կ'ըլլար այդ նորութիւնը...
Մելգոնեանի մէջ ուսուցչական իր քսան տարիներու լրիւ տեւողութեան Ներսէս Թամամեան ամրօրէն կառչած մնաց իր սկզբունքներու խարիսխին: Գիրք, գիր եւ գրականութիւն դարձան իր դաւանանքը, ուսուցչական իր գիտակցութեան անխոտոր ճամբան: Այդ ուղիէն առաջնորդեց գրականասէր իր ուսանողներու խումբը: Դասապահի իր մեկնաբանութիւններուն մէջ, միշտ ալ հայկականին առընթեր մարդկային արժէքներն ալ, բարոյական պարտաւորութեան ճամբով փռեց մեր անմեղունակ, անգիտակից ու «ճահել» երեւակայութեան առջեւ: Անշեղ եղաւ իր համոզումներուն մէջ, անզիջող՝ իր որոշումներուն մէջ: Յամառ չէր, բայց փոփոխամիտ ալ չէր: Կարծր չէր, բայց կակուղ ալ չէր, եւ հակառակ կարգ մը չափազանց խիստ ուսուցիչներու վարմունքին դիմաց իր յարաբերաբար մեղմ մօտեցումին, անհանդուրժելի եւ անարգական կը գտնէր կարգապահութեան սակարկութիւնը, շաբաթը մէկ օր ի պաշտօնէ իրեն վստահուած հերթապահութեան ատեն: Կային աշակերտներ, որոնք իր ազնուութիւնը չարաչար գործածելով կը փորձէին առիթէն օգտուիլ ու գաղտնաբար սպրդիլ քաղաք, սինեմա մը երթալու եւ Հոլիվուտի աստղերը վայելելու... Այդ ազնուութիւնը՝ անձի տկարութեան եւ կամ հեղինակութեան պակասի վերագրելը աններելի յանցանք մըն էր Թամամեանին համար:
Ասոր փաստը տեսանք օր մը, երբ երեկոյեան ժամը 5-ին առաջին սերտողութենէն բացակայած այս տղաքը վերադարձան իրենց արկածախնդրութենէն նոր սկսած ընթրիքի պահուն ու փորձեցին սողոսկիլ ճաշարանի իրենց սեղանը: Պրն. Թամամեանը, որ երկար սեղաններու քովի միջանցքներէն տողանցք կը կատարէր, հսկելով ընդհանուր կարգ-կանոնին, սկիզբը չտեսնել ձեւացուց, խորամանկութեան թակարդը մտքին, յետոյ պատեհ պահուն, մօտեցաւ այս օրինազանցներուն, որոնք հապճեպով պատառ կուլ կուտային, ու հարցուփորձի մէ՛կ նախադասութեամբ միայն «Ո՞ւր էիր առաջին սերտողութեան», երբ գոհացում չգտաւ տրուած պատճառաբանութիւններէն, չվարանեցաւ իր հաստ ափէն շառաչող ապտակներով մէկական նուէր բաշխել ամէն մէկուն ծոծրակին...
Տղոցմէ մին սակայն անմտութիւնը ունեցաւ իր սուտը ծախելու միւսներէն տարբեր, օձիքը ազատելու յոյսով, բերնին մէջ ձիթապտուղ մը տեղաւորած պահուն:
- Պարո՛ն, ես բրածոյի սենեակն էի, անոր համար ուշացայ:
Այս սենեակը կը գտնուէր աղջկանց շէնքին գետնայարկը, գրադարանին կից, ուր թանգարանային հոգածութեամբ կը պահուէին բրածոները՝ օձ, առնէտ, թռչուն, նապաստակ, մողէզ եւ այլ փոքր կենդանիներ, հեղուկաւոր շիշերու մէջ կամ՝ սեղաններու վրայ, օգտագործուելու համար կենսաբանական պահերուն:
Պրն. Թամամեանը այս լոլոզանքն ալ գնողը չեղաւ.
- Բրածոյի սենեակն էիր, հա՞, իրա՞ւ կ'ըսես, ա՛ռ քեզի բրածոյ մըն ալ- եւ միւսներէն աւելի թմբկահարեց այս տղուն գլուխը, ամբողջական ձիթապտուղը փամփուշտի պէս ժայթքեցնելով բերնէն դուրս:
Շշմած էինք բոլորս, աննախընթաց այս պատիժին ի տես, սակայն անոր գործադրութեան ձեւը եւ «բրածոյ» բառին օդապտոյտը անկարելի եղան զսպելու համատարած քրքիջը ընթրիքի սեղաններուն վրայ...
Պրն. Թամամեանին կարեւոր աշխատանքներէն մին Մելգոնեանի արհեստանոցներէն՝ Տպարանին պատասխանատուութիւնն էր եւ հարկաւ հաստատութեան ԱՅԳ պարբերաթերթի պատուաբեր հրատարակութիւնը: Աշակերտական գրութիւններով հարուստ այս թերթը հանրութեան կը հրամցուէր տարին քանի մը անգամ՝ Մելգոնեանի հայագիտութեան մակարդակին իբրեւ վստահելի ջերմաչափ: Հայրենական կամ սիրային քերթուածներ, արձակ էջեր, պատմուածքներ տեղ կը գտնէին այդ համեստ գրքոյկին մէջ, պարծանքը՝ «թիթիզ» Թամամեանին, քանի որ խիստ ու խիտ՝ մաղէ կ'անցնէր ամէն մէկ գրութիւն, գրաշարումէն առաջ: Գրողներուն արդար վարձատրութիւնը հարկաւ կ'ըլլար հայերէնի յարաբերաբար աւելի բարձր նիշը, երբ ա՛լ «աչքը մտած» կ'ըլլային սիրելի ուսուցիչին, թէեւ իր գնահատանքը կամ դրական տպաւորութիւնը թարգմանող «պոլ պոլ» բառեր գլորողը չէր: Զուսպ, չափաւոր, բայց ինքնին հասկնալի եւ գոհացուցիչ, որպէսզի ո՛չ յոխորտայ եւ ո՛չ ալ շփանայ ենթական իր ընկերներուն մօտ:
Ա՛յո, երջանիկ էր զինք պաշտող կողակիցին հետ, հանդարտ, լռակեաց իր տան երդիքին տակ: Դժուար չէր սակայն կարդալ միսթիք այդ ինքնամփոփումին մէջ, երրորդ անդամի մը երազը, աստիճան մը եւս ջերմացնելու իր ընտանեկան բոյնը, բայց ճակատագիրը ոչ միայն զլացաւ իրեն այդ համայնական հարստութիւնը, այլեւ վաղահասօրէն խլեց իր բարձի ընկերը, անսփոփ եւ անտէր թողելով զինք այդ տան չորս պատերուն մէջ: Շատ չանցած կոչուեցաւ հանգստեան եւ Մելգոնեանէն դուրս վարձու տան մը կտուրին տակ, բարեբախտաբար գտաւ հոգածու հայ ընտանիք մը, իբրեւ բուժիչ բալասան իր մենակութեան պահերուն, մինչեւ իր վերջնական հանգիստը, 1983-ին:
Թամամեանը անշուք հեռացաւ այս աշխարհէն, սերունդներ կերտող կրթական մշակին, հայ ուսուցչին վիճակուած անփառունակ ճակատագրին անձնատուր, երբ ժամանակը անգութօրէն մոռցնել կուտայ ամէն ինչ, նիւթապաշտ, եսակեդրոն եւ անտարբեր աշխարհին հոլովոյթներուն մէջ: Հատոր մը թողուց իբրեւ աւանդ ու կտակ, բանաստեղծութիւններու հաւաքածոյ մը, «Աւազներու Տակ» խորագրով, որուն կողքը տեսնելու բախտն ալ չունեցաւ, երախտագէտ իր աշակերտներուն յետ մահու այս հրատարակութեան նախաձեռնութիւնը «Ապրիք»-ով մը շոյելու: Այդ փունջին մէջէն Ն.Կատար գրական ծածկանունով՝ քերթուած մը միայն «Տաճար Հայկական» ինքնին բաւարար եղաւ զինք դասելու մեր մեծ գրողներու շարքին, Ռուտիարտ Քիբլինկի «Եթէ»-էն յիշեցնող արժեւորումով:
Հինգ տուներէ բաղկացած գողտրիկ այս քերթուածը, գրաքննադատական համեմատութիւն ունեցած է Վահան Թէքէեանի «Եկեղեցին Հայկական»-ին հետ, ոչ նուազ իր խորքով, մուսայով, էութեամբ, հաւատքով, խորհուրդով եւ հայկականութեամբ:
Քերթուա՜ծ քարեղէն, մեղեդի՝ մարմար, Հրա՜շք հանճարի, հաւատքի կատար՝ Տաճարը հայուն՝ հոգի՜ է անճառ :
--- -------------
Երկինք խոյացող թըռչո՜ւն թեւաբաց, Դարե՜ր միշտ թեւող...դարերու դիմաց՝ Տաճարը հայուն՝ սիրոյ գի՜րկ միշտ բաց... :
Կա՞յ աւելի հարազատ յուշակոթող քան այս քերթուածը, իրեն գիրկ բացած հողակոյտին վրայ...
Թամամեանը գնա՜ց, բայց շատ չանցած, ափսո՛ս, բի՜ւր ափսոս, իր ետեւէն՝ մեր սիրելի, անզուգակա՜ն Մելգոնեանը: Առաջինը՝ դէպի անմահութիւն, երկրորդը՝ դէպի մահ եւ մոռացութիւն: Առաջինը՝ Աստուծոյ կամքով, երկրորդը՝ աշխարհը վարէն կառավարող «դրամ» կոչուած միւս «աստուծոյ» հաւատամքով:
10 Յուլիս, 2018 Նիկոսիա