Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (84) Հոկտեմբեր 2018

Յօդուածներ

Խոհեր՝ փոխան գրախօսականի

"Bearing Witness to Humanity"

Abel Manoukian, 604 pages, Munster (Germany), 2018

ՄԱՐԴԱՍԻՐՈՒԹԵԱՆ ՎԿԱՆԵՐԸ

antsoutarts1aՀայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի ոգեկոչումը առիթ ընծայեց հայ եւ օտար հեղինակաւոր ատեաններուն, պատմա-քաղաքագիտական ու մշակութային հաստատութիւններուն եւ գիտաշխատողներուն, որոնք ոգի ի բռին աշխատեցան համաշխարհային քաղաքական միտքն ու կամքը առաջնորդելու դէպի արդար վերարժեւորումը Հայոց Ցեղասպանութեան պատճառած աննախընթաց կորուստներուն, եւ հայ ժողովուրդին ազգային արդար պահանջատիրութեան գործընթացին:
Այս ծիրէն ներս, 2015-ին Գերմանիոյ Միւնսթըր քաղաքին մէջ գերմաներէնով լոյս տեսաւ պատմագիտական բացառիկ արժէքով երկասիրութիւն մը, հեղինակութեամբ Աբէլ Մանուկեանի: Նոյնին անգլերէն թարգմանութիւնը հրատարակուեցաւ 2018 Փետրուարին, որուն պիտի յաջորդեն ֆրանսերէն եւ հայերէն թարգմանութիւնները, կոչուած լոյս ընծայելու Զուիցերիոյ մարդասիրական օժանդակութիւններու կատարած թանկագին հոգատարութեան:
Գիրքին կողքին արձանագրուած խորագիրին կը հետեւի ենթախորագիրը, զոր թարգմանաբար պիտի կարդայինք «Զուիցերիոյ մարդասիրական օգնութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց Ցեղասպանութեան տարիներուն 1894-1923: Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին առթիւ»: Սոյն ուսումնասիրութիւնը երաշխաւորուած է Պեռնի Համալսարանի Հին Կաթողիկէ Աստուածաբանութեան հիմնարկին կողմէ, Զուիցերիա:
Հեղինակին ծանօթացած եղած եմ, 2015-ին Պէյրութ լոյս տեսած «Հայ Եկեղեցին եւ Մեծ Եղեռնի զոհերու սրբադասման հարցը» գիրքի վերջին էջերէն, ուր տրուած են Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեանի կենսագրական գիծերը եւ համապարփակ ցուցակը 35-է աւելի իր քառալեզու նախորդ երկերուն: Պատկառելի վաստակ մը, որուն կը յաջորդէ ներկայ հսկայածաւալ աշխատասիրութիւնը:
Ընդհանրապէս, ամէն գիրք որ լոյսին կու գայ, իր մէջ կը խտացնէ հեղինակին տեսիլքէն բխած մտածումները, որոնք ժամանակի ընթացքին կը վերածուին ապագայ գիրքերու բաղադրատարրերը կազմող էջերու եւ համապատասխան գլուխներու: Սոյն հատորին էանիւթը կը կազմէ երախտագիտական այն խորունկ զգացումը, որ հեղինակին ենթագիտակցութեան մէջ կը քանդակուէր, հանդէպ զուիցերիացի մտաւորական թէ քաղաքական գործիչներու: Անոնք էին, որ նախաձեռնեցին եւ իրենց հետեւող ժողովրդային գիտակից զանգուածներուն պարգեւեցին մարդասիրական շարժումներու կենդանի շունչն ու ոգին. երեւոյթ մը, որ կը միտէր կազմաւորելու անոնց մէջ քաղաքական կամք եւ ուղղուածութիւն քրիստոնեայ աշխարհին մէջ:
Հեղինակը, աւելի քան քսանամեակէ մը ի վեր կը պաշտօնավարէ Զուիցերիոյ մէջ, շրջապատուած հոյլ մը տեղացի բարձրաստիճան մտաւորականներով: Հիմնուած իր նախնական ծանօթութիւններուն վրայ, ան կը խորանայ զուիցերիական ժողովուրդներուն մարդասիրական նկարագրի ուսումնասիրութեան մէջ, եւ կը գտնէ իր տեսադաշտին լայնօրէն բացուած արխիւային հսկայ շտեմարան մը՝ տակաւին չհրապարակուած ճշմարտութեանց: Ժամանակահատուածը, որուն կը սեւեռին իր քննախոյզ աչքերը, 1894-1923 երեսնամեակն է: «Ահաւոր բան մը» կոչել զայն բանաստեղծին բառերով. շա՜տ մեղմ բնութագրումն է կատարուած եղեռնագործութեան: Պատմագիտական ճշգրտութեամբ՝ դաժանօրէն ու վայրագօրէն բնաջնջուեցաւ երկու միլիոն արեւմտահայութիւն՝ ի՛ր իսկ բննօրանին մէջ, առաւել՝ կորուստը հայրենի դարաւոր մեր հողին, բնաջնջումը մեր մշակութային կեդրոններուն ու կրթօճախներուն ու ահաւոր սպանդը մտաւորականութեան մեծագոյն մասին: Հրաշքի համազօր երեւոյթ հանդիսացաւ անոր յաջորդող որբերու սերունդին վերյառնումը, ու գոյառումը տարագիր սփիւռքահայութեան:
Ահաւասիկ գիրք մը, որ իր քննական խորաթափանց սեւեռումով, գիտական մակարդակով, 1100-է աւելի ծանօթագրութիւններով, մատենագիտական աղբիւրներու, անձնանուններու եւ տեղանուններու ամբողջական ցուցակագրութեամբ, կու գայ արդարութիւն ընելու եւ հայ ժողովուրդին երախտագիտութի՛ւնը յայտնելու Զուիցերիոյ արդարամիտ մտաւորականութեան եւ ժողովուրդին՝ անոնց ցուցաբերած նախախնամական ու մարդասիրական օգնութեան, հանդէպ 30-ամեայ գոյամարտէն փրկուած որբերու սերունդին: Սա՛ այն ժամանակահատուածն էր, երբ Անգլիա, Ֆրանսա, Սկանտինաւեան երկիրներ եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ եւս իրենց հերթին ստեղծեցին հայանպաստ բարեսիրական բազմաթիւ շարժումներ ու միութիւններ: Պատմագիտական երկերու միջազգային գրադարանները հարուստ են ցարդ գրի առնուած բազմահարիւր մատեաններով: Սակայն, ի հեճուկս ցեղասպանութեան ճշգրիտ բնութագրման, 100-ամեակէ մը ի վեր ոճրածին հեղինակ թուրք պետութիւնը ցայսօր կը յամառի ուրանալ իր գործած միջազգային ոճիրը, ապաւինելով մեծ պետութիւններու քաղաքական շահարկումներով հիմնաւորուած «անպատժելիութեան սկզբունքին»:
Բազմաթիւ են օրինակները այն լուռ մեղսակցութեան, որ կը ջանայ իր ծխածածկոյթին ներքեւ չբացայայտել իրականութիւնը հայ ժողովուրդի իրաւական պահանջատիրութեան: Արդարեւ, 100-ամեակէ մը ի վեր օտարազգի քաղաքական գործիչներ կան, որոնք տակաւին անգիտակ են կամ կը ձեւացնեն, թէ հայ ժողովուրդի ներկայութիւնը Օսմանեան կայսրութեան սահմաններէն ներս, ուրկէ՞ եւ ինչպէ՞ս յայտնուած է: Ու հաւատք ընծայելով նենգափոխուած թրքական «պատմաշինութեան», հայկական բարձրաւանդակի շուրջ 400 հազար քռ. քլմ. մեր հայրենի բնօրրանին ինքնութիւնը կը մոռնան եւ արեւմտահայ զանգուածին ընդվզումը կ'որակեն «քաղաքացիական անհաւատարմութիւն եւ անհնազանդութիւն»:
Ահա թէ ինչո՛ւ սոյն հատորին առաջին մասը (էջ 18-250) կը ներկայանայ իբրեւ հայ ժողովուրդի աշխարհաժողովրդագրական ու պատմագիտական աղբիւրներով հիմնաւորուած առանձին դասագիրք մը, նկատի ունենալով օտարազգի հանրային ու գիտական միտքի աշխատաւորներու անբաւարար ու տխրահռչակ գիտելիքները: Իսկ մնացեալ էջերը այս ծաւալուն ուսումնասիրութեան, արդարութիւն կ'ընեն Զուիցերիոյ ժողովուրդին մարդասիրական հաւատոյ հանգանակին, անոնց համընդհանուր ընդվզումին, ստորահաւաքագրական արշաւին, զոր կը գտնենք սոյն հատորին 252-372 էջերուն՝ «Հակազդեցութիւն հայկական կոտորածներու՝ Զուիցերիոյ մէջ», ամենայն մանրամասնութեամբ: Արդարեւ, Պեռնի մէջ, 15 Սեպտեմբեր 1896-ին, տեղի կ'ունենայ հայանպաստ առաջին համաժողովը, զայն կոչելով «Conférence des Comites Suisse de Secours aux Armeniéns», որուն պարտականութիւնը պիտի ըլլար կազմակերպել մարդասիրական օգնութիւններ երկամեայ տեւողութեամբ հայկական կոտորածներու զոհերու ընտանիքներուն (տե՛ս էջ 259): Նոյն օրերուն Լոզանի մէջ սկիզբ կ'առնէր աղերսագիր-ստորագրահաւաքի շարժում մը, ուղղուած Զուիցերիոյ Համադաշնութեան նախագահին, զոր կը ստորագրէ 453,015 քաղաքացի, մինչեւ 26 Մարտ 1897 (մանրամասնութիւնը տեսնել էջ 260): Այդ տարիներուն, 1913-ի տուեալներով, Զուիցերիոյ քաղաքացիներու ընդհանուր թիւն էր 3,864,000 (տե՛ս Վիքիփետիայի կազմած վիճակագրութիւնը):
Ու չմոռնալ, որ համաշխարհային հայանպաստ բոլոր մարդասիրական շարժումները, հակառա՛կ իրենց ազնիւ տրամադրութիւններուն, որբախնամ հաստատութիւններուն, կրօնաբարոյական սկզբունքներուն ՉԿԱՐՈՂԱՑԱՆ առաջքը առնել 1909-ի Կիլիկեան աղէտին, եւ 1915-1923 տարիներու օսմանեան-թրքական դաժան ու հայաջինջ քաղաքականութեան ծնունդ՝ Ցեղասպանութեան:
Արդարեւ, սոյն գիրքին կարեւորագոյն էջերը կը կազմեն նաեւ 1908-էն մինչեւ 1923-ի 15-ամեայ շրջանին գործադրուած օսմանեան-թրքական պետութեան կազմակերպած մեծագոյն եղեռնագործութիւնը, Արեւելահայաստանի կարճատեւ անկախութիւնը, հայութեան ճակատագիրը համայնավար մուրճին ու թրքական սալին միջեւ, խաղաղութեան համար խորհրդաժողովներ ու դաշնագիրներ, եւ այս ամէնուն մէջ Զուիցերիոյ դերը իբրեւ մարդասիրական օգնութիւններու երկիր մը՝ իր համամարդկային գիտակցութեամբ եւ գործունէութեամբ:
Եզրակացութիւն.
Ժամանակն է, որ համակարգչային ուսանելի ծրագրաւորումով ընդհանուր յայտարարի մը ներքեւ դասաւորուի Հայոց Ցեղասպանութեան հարցերը քննարկող հայ եւ օտարալեզու ամէն հրատարակութիւն: Անմատչելի կարծուած դիւանագիտական արխիւային հսկայածաւալ պահոցները պէտք է բացուին եւ յանձնուին պատմագէտներու եւ իրաւագէտներու քննախոյզ ուսումնասիրութեան, ներկայացնելու համար զայն Միջազգային Դատական ատեաններու, իբրեւ ՊԱՀԱՆՋԱԳԻՐ:
Հեռո՛ւ զգացական եւ հռետորական որեւէ սնապարծ յայտարարութիւններէ, հիմնուա՛ծ ստուգապաշտ եւ առարկայական փաստարկութիւններու վրայ, հանդէս գալ համահայկական նոր պահանջատիրութեամբ մը: Այս եւ նմանատիպ հատորներ կու գան հարստացնելու մեր իրաւագիտական թղթածրարները:
Քայլ պահենք նոր ժամանակներու ոգիին հետ:
ԱՐԱՄ ՍԵՓԵԹՃԵԱՆ
Պէյրութ, 20 Ապրիլ 2018