Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (115) Յուլիս 2021

Յօդուածներ

Պայքար, 27 Յունիս 2021

Ծննդեան՝ 95-Մահուան՝ 40ամեակ

ԳԵՐՍԱՄ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆԻ ՄՏԵՐՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

Պարոյր Յ. Աղպաշեան

antsoutarts1a«Գերսամը, որքան խոհուն գաղափարախօս, կորովի հայրենասէր, խիստ կուսակցապետ, անզիջող ղեկավար, նոյնքան ալ ընկերասէր, մարդասէր, զրուցասէր ու կատակասէր էր»։
«Պատառիկներ՝ Մեծերէն», Պարոյր Աղպաշեան, Պէյրութ, 2010»
Ազգային-գաղափարական, համագաղութային-կուսակցական կեանքի մէջ կան անձնաւորութիւններ ու հեղինակութիւններ, ղեկավարներ կամ պատասխանատուներ, որոնք միշտ կը յիշուին, կը յիշատակուին ու կ'ոգեկոչուին, որքան ալ ժամանակները անցնին ու սահին։
Այդպիսիները անգին հարստութիւններ են, անփոխարինելի գանձեր եւ անչափելի մեծութիւններ, իրենց անբասիր նկարագիրով, բեղուն վաստակով, դաստիարակիչ յղումով եւ իւրայատուկ տեսլապաշտութեամբ։
Իրենց ազգային պատկանելիութեամբ, հայրենական նուիրուածութեամբ, գաղափարական սլացիկութեամբ, ժողովրդամատոյց ծառայութեամբ ու համատարած զոհողութեամբ, այդ յարգապատիւ երեւելիները, անտարակոյս, հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ մուտք գործած են՝ արդարօրէ՛ն, տեղ գրաւած՝ արժանիօրէ՛ն, մեծարուած՝ անվարանօրէ՛ն, ամրագրուած՝ հաստատօրէ՛ն։
Նման պաշտելի դէմքերու շնորհիւ է, որ կերտուած է նորօրեայ պատմութիւնը հայ ժողովուրդին, յատկապէս սփիւռքահայ իրականութեան չափանիշերով, երբ ան կազմաւորուիլ սկսաւ, վերազարթօնք ապրիլ, հայկականութեան ու հայասիրութեան սերմեր ցանելով, հո՛ն՝ ուր պէտք էր, հո՛ն՝ ուր կար կարիքը անոնց տարածման եւ արմատաւորման։
Իսկ ո՞ւր չկային անոնք, երբ տարագրուած հայութեան մնացորդացը սփիւռքացած, տարտղնուած ու ցիրուցանուած էր աջ ու ահեակ, որուն պահպանման ու փրկութեան համար, պահանջքը կար գերբնական ճիգերու, անսահման ներդրումներու ու մանաւանդ նորահաս մարդուժերու։
Բարեբախտ են այն սերունդները, որոնք ԱՆՁԱՄԲ ապրած, տեսած, լսած եւ ըմբոշխնած են մեծութիւններ, որոնց հետ, այս կամ այն ձեւով, այս կամ այն տարիքին եղած են ժամանակակիցներ։
Այսօր, սակայն, դառն ճշմարտութիւն է, որ այդ մեծութիւններէն զգալի մեծամասնութիւն մը, ֆիզիքապէս բացակայ է, մեկնած է այս անցաւոր աշխարհէն, իր ետին ձգելով պատմութիւն, ժառանգութիւն, աւանդութիւն եւ յուշագրութիւն, բայց, դառնալով «կենդանութիւն», անձով ու գործով, լիցքով ու բովանդակութեամբ։
Անշուշտ, մեր խօսքը կը վերաբերի յատկապէս այն երախտաւորներուն, որոնք իրենց միտքի ու տեսիլքի թռիչքներով, դարձան «դպրոց»ներ, վերածուեցան «կուռք»երու, ոչ թէ անհատի պաշտամունքներու կաւաշէն ձեւակերպումներով, այլ՝ իրենց կառուցողական առաջադրանքներով ճանապարհներ ակօսելով, կամուրջներ սարքելով, յանուն նուիրական գաղափարներու ձեռքբերման եւ առաջացման։
***
Ռամկավարական գաղափարախօսութեան ջատագովներէն, Թէքէեանական մշակութաբանութեան գործիչներէն, մամուլի հրապարակագրական տիտաններէն, Հայ դատի աննկուն պաշտպաններէն՝ ԳԵՐՍԱՄ ԱՀԱՐՈՆԵԱՆ հանդիսացաւ ԿՐՈՂԸ այս սկզբունքներուն, իրեն յատուկ իրատեսութեամբ, հաւատարմագրութեամբ, նպատակասլացութեամբ ու կառչածութեամբ։
Գերսամին համար՝ գաղափարախօսութիւնը անխախտ համոզմունք էր, մշակոյթը՝ բուխ ներաշխարհ, մամուլը՝ լայնահունչ միջոց, իսկ պահանջատիրութիւնը՝ հրամայական նպատակակէտ, որոնց իրականացման ի գին, ամբողջ կեանքը նուիրեց, անսակարկօրէն եւ անսասանօրէն, անխափանօրէն եւ անտեղիտալիօրէն։
Այս հաւատամքները ի սպաս դրած էր, յանուն հայրենիքի բարօրութեան եւ անվտանգութեան, հայ ժողովուրդի բարեկեցութեան եւ ապահովութեան, հայ եկեղեցւոյ միասնութեան ու հզօրութեան, կրթութեան ու դաստիարակութեան ուղիները նկատելով նախամեծար, նորահաս սերունդներու ջահակրութիւնը՝ առաջնային, սփիւռքահայութեան կապուածութիւնը հայրենիքին՝ պարտադիր, իսկ առհասարակ հայապահպանման գործօնները՝ ճառագայթային, առանց ընկրկելու, յանձնուելու կամ սուզուելու պարտուողական տիղմերու մէջ։
Գերսամը միշտ զօրավիգ կանգնած էր հայ երիտասարդութեան, անոր դերակատարութեան ու սերնդափոխութեան, վստահութիւն տածելով անոր նկատմամբ, խորապէս հաւատացած ըլլալով, որ անիկա կրնայ ըլլալ արժանաւոր յաջորդը երէցներուն, նաեւ ճիշդ կողմնորոշուողը՝ շարունակելու երթը, նոր նուաճումներով եւ իրագործումներով։
Երբեք պատահական չէր, որ Գերսամը յատուկ վերաբերմունք ցուցաբերեց՝ դպրոցական, համալսարանական եւ երիտասարդական արժանաւորներուն նկատմամբ, զանոնք մղելով դէպի գաղափարական ուղղութիւն, ազգային դաշտ, հայրենի իրականութիւն ու պահանջատիրական հրապարակ, որպէսզի անոնք դառնան առաջնորդող ջահակիրներ, թէ՛ հայրենական, թէ սփիւռքեան առանցքներու վրայ մնալով կանգուն, աչալուրջ ու պատրաստակամ ուժեր։
Բարձրագոյն ուսման ու կրթութեան հասանելիութեան համար, որքան տեղական համալսարաններու, նոյնքան Հայաստանի մէջ ուսումը շարունակելու պարագաներուն, ջերմ պաշտպան էր ու խրախուսող, ամէն ձեւով օժանդակելով թեկնածուներուն։
Ո՜րքան ուրախութիւն ու հպարտութիւն կ'ապրէր, երբ կը տեսնէր, թէ նոր սերունդը ուսումնատենչ էր ու համալսարանաւարտ, բայց, իր գոհունակութիւնը բազմակի էր, ի տես մեծ թիւով հայրենիքի մէջ ուսանողներուն, ոչ միայն մասնագիտականօրէն վկայուելով, այլեւ՝ հայրենական շունչով հաղորդուելու հայրենի իրականութեամբ։
***
Այս տարի, Գերսամ Ահարոնեանի ծննդեան 95 ու մահուան 40ամեակները ըլլալով, անհրաժեշտութիւն նկատեցի դարձեալ անդրադառնալու այս մեծութեան, որոշապէ՛ս, իւրովի մօտեցումով եւ արտայայտութեամբ։
Կ'արժէ արձանագրել, որ՝ անձնապէս, Գերսամին շիջումին ու մեկնումին, այլապէս ալ՝ տարելիցներու եւ տարբեր պատեհութիւններու առիթներով, հրապարակագրական ու բեմական երեւումներով, Պէյրութ թէ այլուր (Հալէպ, Ամման, Ամերիկա, Հայաստան), հանդէս եկած եմ բազմաթիւ ելոյթներով, ուր՝ բազմակողմանիօրէն վեր առած եմ, գնահատած, արժեւորած, մեկնաբանած ու վերլուծած անոր վաստակին ու բերքին զանազան երեսները։
Բարեկամներ, յաճախ, կատակով թէ ոչ, կ'ակնարկէին, թէ՝ «Գերսամական գրականութիւն» մշակելու չափ հարուստ է թղթածրարս՝ եւ իրօք, «Զարթօնք»ին ու հրապարակագրական իրերայաջորդ հատորներուս մէջ, Գերսամին մասին գրութիւններս «առիւծ»ի բաժին կը կազմեն։
Երբ կը հարցուէր, թէ ինչո՞ւ իմ այս սէրս եւ յարգանքս, համակրանքս ու վերաբերմունքս Գերսամին հանդէպ, պատասխանս միշտ կ'ըլլար.
- Զօրաւոր անհատականութիւնը
- Պատկառելի ներկայութիւնը
- Բարձրաթռիչ հեղինակութիւնը
- Հատու հրապարակագրութիւնը
- Անտեղիտալի սկզբունքայնութիւնը
- Ամրակուռ հայրենասիրութիւնը
- Եկեղեցւոյ գերակայութեան միասնականութիւնը
- Անշեղ դիրքորոշումները
- Անսահման համակրելիութիւնը
- Ամբողջանուէր հայկականութիւնը
***
2010ին, հրատարակեցի «Պատառիկներ՝ Մեծերէն» գիրքս, որ նուիրուած էր ազգային, կուսակցական, գաղափարական, միութենական ու կրթական երախտաւորներու, որոնց հետ ամբողջ կեանք մը անցուցած էի, մտերմիկ ու հարազատական զգացումներով, մերձեցումներով, շփումներով ու հանդիպումներով։
Ատոր մէջ, անխուսափելիօրէն, տեղ գրաւած էր նաեւ Գերսամ Ահարոնեանը, իր դիմաքանդակային գիծով, բնաւորութեամբ, հպումներով, արտաայտութիւններով, եւ, ընդհանրապէս, էութեամբ։
Այս գրութեամբ, ոգեկոչելով եւ վերյիշելով հանդերձ Գերսամին պայծառամշտութեան եւ յաւերժականութեան յիշատակը, հետաքրքրական պիտի ըլլար անդրադառնալ անոր կենդանութեան շրջանի կարգ մը յատկանշական պատումներուն ու խօսուն տուեալներուն, որոնք լոյս կը սփռեն անոր երանգաւորական ինքնութեան վրայ։
***
1975ի ներքաղաքացիական առճակատումները ահաւոր եւ աննախատեսելի պայմաններ ստեղծեցին, որոնցմէ տուժեցին բոլորը, ընդ որուն, ու մասնաւորաբար, մայրաքաղաքի արեւմտեան եւ արեւելեան թեւերը, ուր մեծ թիւով հայեր կայք հաստատած էին։
Նկատի ունենալով, որ Գերսամը կը բնակէր արեւմտեան շրջանին մէջ, նաեւ՝ ես, իր հարեւանութեամբ, մեր յարաբերութիւնները դարձան ամենօրեայ, միշտ մեր «ճակատագիր»ի խորհրդածութիւններով-կուսակցական, կրթական, միութենական, գաղութային, ընկերային, ապահովական, ծառայողական, նոյնիսկ՝ քաղաքական, ուր Գերսամը կ'ապրէր խոր մտահոգութիւն ու տանջանք, նախ՝ ինչպէս դիմակալելու անակնկալ ու սուր տագնապները, ապա՝ ինչպէ՞ս օժանդակել ու զօրավիգ կանգնիլ հայրենակիցներուն։
Այս «անզուսպ» ղեկավարը, ո՛չ յանձնուիլ, ո՛չ յուսահատիլ, ո՛չ ալ հրաժարիլ գիտէր իր ազգային յանձնառութիւններէն, որուն համար, կը զարմանայի, յաճախ իմ կարծիքս ալ կ'ուզէր լսել եւ կամ՝ տեսակէտս, աւելին՝ կը փափաքէր իրեն ընկերակցիմ, իր գաղափարակից ընկերներուն հետ խորհրդակցելու (որոնց մեծ մասը կ'ապրէր նոյն շրջանին մէջ)։
Այս ընթացքին, երբեք զինք չէի տեսներ անճրկած եւ յուսահատ, կարծես միշտ լաւատես էր ու տոկուն, թէեւ, երբեմն, իր մէջ կը նշմարէի որոշ մռայլութիւն, ինչ որ շուտով կը կորսուէր իր կենսուրախ, կենսախինդ ու կենսավառ տրամադրութեան մէջ, մանաւանդ երբ «բարի» լուռ մը կ'առնէր կամ հաւատաւոր ընկերոջ մը այցելութիւնը կ'ընդունէր (ինչ որ միշտ տեղի կ'ունենար, քանի իր տունը միշտ բաց էր բոլորին առջեւ)։
Զարմանալի արթնամտութեամբ, զգօնութեամբ, իրատեսութեամբ ու հասկացողութեամբ կը գործէր Գերսամը, գիտէր որուն հետ ինչպէ՞ս վերաբերուիլ. անողոք էր կեղծաւորներուն եւ անմիտներուն նկատմամբ, չէր հանդուրժեր պատեհապաշտները ու խնկարկուները, իսկ շրջան մը, երբ կրցաւ «զատորոշել» իր երէկուան բարեկամները եւ օրուան կաչաղակները, ատիկա եղաւ ամենէն ՑՆՑՈՂ պահը, որուն որպէս հակազդեցութիւն, օր մը պոռթկաց.
- «Պարո՛յր, տղաս, ես տարիներ սխալ ճիւղի վրայ նստեր եմ, «քափիթալ»ս վատնեցի անոնց վրայ, որոնք արժանի չէին, երբ ես կրնայի աւելի հանգիստ կեանքով մը ապրիլ…»։
Ես ոչ թէ կռահեցի, այլեւ լիովին հասկցայ, որ Գերսամ որո՞նց կ'ակնարկէր այդ խօսքերով եւ իր աչքերուն մէջ որքա՜ն զայրոյթ տեսայ եւ արտայայտութեան մէջ՝ խո՜ր վիրաւորանք։
1980ին, երբ Խորհրդային Հայաստանի 60ամեակը մեծ շուքով կը նշուէր, ի մեծ հպարտութիւն անձիս, ես ալ պաշտօնապէս հրաւիրուած էի մասնակցելու միջոցառումներուն (համաշխարհային աստղագէտ-գիտնական Վիքթոր Համբարձումեանի հրաւիրագիրով)։
Երեւան ժամանելուս, առաջին պահուն իսկ, անմիջապէս որոշեցի այցելութեան երթալ Գերսամին, որ կառավարական հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ, մասնայատուկ հոգածութեան մէջ կը գտնուէր։ Ինծի ընկերացան՝ իր աշակերտներէն՝ հանրածանօթ հասարակական գործիչ՝ Օշին Քեշիշեանը եւ Անահիտ Պոխճալեան-Մանուկեանը։ Ի՜նչ ուրախութիւն Գերսամին համար, որ իր սիրելիները, ամէն ինչ անտեսելով, եկած էին զինք… գրկելու։
Գերսամ՝ մարդուն-ազգային-ղեկավարին ու բարեկամին մասին շատ բան կայ գրելիք, յատկապէս իր անձնական կեանքէն, իր վերջին տարիներուն ապրումներէն ու մտածումներէն, տանգապներէն ու զայրոյթներէն, ի մասնաւորի իր կարծեցեալ երբեմնի միջին սերունդի գործակիցներէն ու գաղափարակիցներէն, որոնց նկատմամբ միայն դառնութիւն, յուսախաբութիւն ու հիասթափութիւն ապրեցաւ եւ չուզեց այդ վրդովմունքները յայտնել ոչ ոքի (որոնց ես ծանօթանալու բարեպատեհութիւնը ունեցայ), բայց, մնաց լռելեայն, ինքնամփոփ, միայն դէմքի վրայի պրկուածութիւնը չկարենալով պահել։
Տակաւին կարելի է երկա՜րօրէն ու մանրամասնօրէն խօսիլ ու նկարագրել, ներկայացնել ու պատկերել Գերսամը, իմ մտերմութեամբս, անմիջականութեամբս, հայեցակէտովս ու դիտանկիւնովս, առանց աւելիով թափանցելու իր ներհոգեկան ու ներաշխարհային կեանքի այն ոլորտներուն մէջ, որոնք զինք ալեկոծեցին եւ անհանգստացուցին, այդուհանդերձ, կրնամ համարձակօրէն ըսել, թէ ան՝ ինչ որ տեղ դառնութեամբ ու անձկութեամբ մեկնեցաւ այս աշխարհէն, բայց, լիաբուռն ինքնագոհութեամբ եւ ամբողջական յանձնառութեամբ, իր գաղափարական ուղիին հարազատ մնալու եւ այդ «ոսկեայ» հարթակին նուիրուելու ու ծառայելու իր ազգային առաքելութիւններու եւ իրագործումներու լիարժէքութեամբ։
(Գերսամին հետ՝ մտերմութեանս ծիրէն ներս, շատ հետաքրքրաշարժ եւ յիշարժան, զաւեշտային ու կատակային, դիպուկային ու ճակատային դէպքեր ալ կան, անուանային ու հեղինակային հասցէներով, ուր Գերսամին «խայթոց»ներն ու «կսմիթ»ները, պատկերաւոր վերագրումներով, քմծիծաղի բուրգ կը կազմեն, բայց, այդ մասին ուրիշ առիթով)։
Գերսամ Ահարոնեանը, ինչպէս իր ժամանակակից երախտաւորները, ազնուական-ասպետականութեամբ իրենց ուխտերուն եւ երդմնառութեան հարազատ անխոնջները, յետադարձ հայեացքով, օրինակի համար, արդեօք ի՞նչպէս պիտի տեսնէին (կամ կրնային տեսնել) ներկան, ապագայի հաշուոյն, իրենց «գաղափարական «հնոց-դարբնոց»ները իրենց նախաձեռնած, նախատեսած ու նախածրագրած հունին վրայ, հարցադրելով, այդպիսիներ իրենք զիրենք արդարացուցի՞ն եւ արժանի եղա՞ն իրենց մեծերուն ուղիին հետեւորներդը ըլլալու… իրաւունքին։
***
Յամենայն դէպս, չեմ գիտեր՝ ո՛վ-ո՛վ, եթէ Գերսամը ինծի համար եղաւ ու մնաց իր գաղափարախօսութեան, հրապարակագրութեան, տեսլապաշտութեան, պատմագրութեան, քաղաքականութեան, եկեղեցամէկութեան, հայրենասիրութեան ու դատապաշտպանութեան «լուսաւոր փարոս»ը, հետեւապէս ես մնացի անոր հաւատաւոր շառաւիղներէն մէկը, ատոր համար հպարտ եմ ու գերլիացած այդ բախտը ունենալու, զինք վայելելու եւ իրմէ շա՜տ բան սորվելու, նաեւ ապրելու իր մտերմութեան ուսանելի… սրահներուն մէջ։
(Պէյրութ)