Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (107) Նոյեմբեր 2020

Յօդուածներ

ՎԱՀԱՆ ԹԷՔԷԵԱՆ. «ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ՈԳԻԻՆ ԹԱՆԿԱԳԻՆ ՕԳՆՈՒԹԻՒՆԸ»

antsoutarts1aՊատերազմը գործն է՝ մարդոց եսապաշտ թշնամիներուն։
Հայկական Եկեղեցին պարպուած է հիւթէն, դարձած վաղուց անտառ քարացած, եւ՝ չի տար մեզ ցունցն յարութեան։
Աստուած-Աշխարհ-Մարդ եռանկեան՝ Մարդ անկեան մօտ ես կը մնամ ամէնէն շատ, եւ կը կարծեմ՝ թէ Մարդ անկիւնէն կ՚ելլեն, եւ անոր կը յանգին՝ միւս անկիւններն յօրինող ուղիղ գծերն անսահման։
Վահան Թէքէեան
Յեղափոխախոհ այս մեծ բանաստեղծը չճանչնալու համազօր անարդարութիւն է խօսիլ միմիայն «սիրերգակ», «հայերգակ» եւ բացառաբար ալ «մարդերգակ» Բանաստեղծութեան Իշխանին մասին։
Անոր հոգեմտաւոր աշխարհը անծայր, անծիր եւ անեզրական՝ բայց մարդաբնակ, ողջ տիեզերքն է։ Ան կը գործէ, կը ստեղծագործէ ու իր համայնական սէրը կը նուիրաբերէ բոլոր մարդոց անխտիր, բաւարարուելով լոկ՝ աստուածութեան «արեւն ըմպած ըլլալու մխիթարանք»ով։
Վահան Թէքէեան՝ ՌԱԿ-ի բաղկացուցիչներէն միակ յեղափոխականը եղող Արմենական Կուսակցութեան հաւատաւոր շարունակողը եղաւ, խիստ փոքրաթիւ կուսակից մտաւորականներու հետ միասին (օրինակ՝ Անդրանիկ Անդրէասեան ու Գերսամ Ահարոնեան), եւ այս իսկ պատճառով՝ անոր ողջ Աշխարհագունտը (եւ ոչ թէ Երկրագունտը…) ընդգրկող յեղափոխական աշխարհայեացքը չկարողացան ըմբռնել՝ մեծամասնութիւնը իր կուսակիցներուն, եւ ընդհանրապէս հայ զանգուածներուն։ Ան ճակատագրակիցը եղաւ Արմենականներուն, որոնց չհետեւեցան հայութեան մեծ զանգուածները, նախընտրելով՝ մանր քաղքենիական կուսակցութիւնները, յատկապէս՝ այս վերջիններէն, սխալմամբ «յեղափոխական» յորջորջուած կուսակցութիւնը։ Երկիր մոլորակը՝ Թէքէեանի ակնոցով, ԵՐԿՐԱԳՈՒՆՏ ՉԷ, այլ՝ ԱՇԽԱՐՀագունտ, քանի որ այս մոլորակը իմաստ ունի իր ժողովուրդով, եւ ոչ թէ իր տարածութեամբ, որ կը շահագրգռէ միայն ծաւալապաշտները։
Թէքէեան, լուռ մղկտանքով գանգատած է. «Ես շատ եմ մինակ, շատ մինակ ապրած»։
Լայնածիր աշխարհայեացքով այս Մեծին գանգատը ներանձնական չէ, այլ՝ համայնական։ Ան կը պարզաբանէ իր մինակութիւնը, հետեւեալ ցաւատանջ հարցումով. «Կա՞յ աւելի անյոյս փորձ մը, քան՝ արտասահմանի հայութեան մէջ, մտաւորական կեանք, մտաւորական գործ ստեղծելու փորձը»…։
Եւ միեւնոյն համայնական ցանկատեսութեամբ գրած է քերթուած մը, որուն խորագիրն է «Գիտեմ Գաղտնիք Մ՚Ահաւոր», որ կ՚ըսէ. «Պիտի մեռնի Աստուածն այս մարդուն հետ գիրկընդխառն, պիտի մեռնի մարդը այս եւ պիտի ծնի մարդը նոր»։ Թէքէեան, իր ժամանակի աստուծոյ հարց կու տար՝ ինչպէ՞ս զքեզ ըմբռնեմ, երբ անիրաւ մարդուն հետ կ՚ըլլաս… իրաւացիին դէմ։ Ուրեմն, ան կը ցանկար մահը՝ թէ՛ անարդար մարդուն եւ թէ անոր պաշտպան կանգնող աստուծոյն։ Ան կը յուսար ծնիլը նոր մարդուն իր նոր աստուծոյ հետ… որ իրականացաւ Ազատագրութեան Աստուածաբանութեան ծնունդով։ Հին աստուածը՝ քաղքենիները պաշտպանող Քրիստոսն էր… իսկ նորը՝ Մարդու Որդի Նազովրեցի Յիսուս, որ պաշտպանն է աշխատաւորներուն…։
Ոչ միայն իր ժողովուրդի, այլ՝ համայն մարդկութեան ցաւերով տագնապող այս յեղափոխական հոգին կ՚երգէ՝ «Ըմբոստութիւն սրբազան», «Ըմպել վրէժի գինիէն», «Սլանալ արդար դատին ընդառաջ, ու շանթաբորբ կենալու անիրաւին գլխուն վրայ, արհամարհելով նկատումները յետին, սրտի կապերն ու հանգիստն ու բարութիւնն ալ տկար»։
«Թող սասանին ու փշրին բարձր բերդերն անառիկ, եւ իյնան վա՛ր պատնէշներն զրահապատ եսութեանց»։
«Ամէն մարդու հաւասար թող բաժնուի ամէն գանձ։ Թող պարտէզները բացուին, եւ թող խուժեն հոն մարդիկ, բայց, չկոտրեն ոչ մէկ ծառ, չճզմեն ոչ մէկ ծաղիկ…»։
«Երբ օրը գայ վերջապէս՝ եւ ըլլայ մարդը մարդուն, վայելքի մէջ ի հարկին զրկանքի ալ հաւասար… երբ ալ շղթան փոխանցման ըլլայ ու ոչ կաշկանդման, ուժին հետ խելքն ու խելքին հետ վազէ սէրը նաեւ, բոլոր ազգերն իրարու զօդող սիրոյ կապին այդ վրան, ու կազմէ Մէկ Ընտանիք՝ մէկ Աշխարհին այս վերեւ, երբ հիմա մօտ, մօտեցած այդ Արշալոյսը ծագի, գիտեմ ես ցեղ մը սփռուած ամբողջ երեսը երկրի, որուն բոլոր դամբաններն ու օրրանները բոլոր պիտի յանկարծ արթննան, պիտի գոչեն հրճուանքով, երդէ երդիք, տունէ տուն, հայրն իր որդւոյն, որդին հօր, թէ ալ կրնայ մին ապրիլ, ու միւսն՝ հանգչիլ ապահով…»։
Յեղափոխական Թէքէեանի հայերգութիւնն ալ նեղազգայնական չէ, այլ՝ համամարդկայնական։ Մեծ Եղեռնի հայասպանութեան ու հայրենազրկումին պատճառած մորմոքը վերջ պիտի գտնէ միայն այն ատեն, երբ ժողովուրդներու եղբայրակցութեան ու Մէկ Ընտանիք կազմելուն Արշալոյսը ծագի, որ մօտալուտ է։ Հայուն ցաւը՝ տիեզերական ցաւ է։ Հայուն դէմ գործուած ոճիրը՝ մարդկութեան դէմ գործուած ոճիր է։ Եւ ուրեմն, Հայուն ցաւը կը բուժուի, երբ մարդկութեան ցաւը բուժուի, երբ բոլոր մարդոց եղբայրակցութեան արշալոյսը ծագի, որ մօտ է, մօտեցած է…։
Վահան Թէքէեան ամբողջական, օրկանական մտաւորականին աշխարհայեացքը՝ լայնահորիզոն, սխալ է բանտարկել ազգային գաղափարախօսութեան նեղ խոզակին մէջ։ Այս համոզումով, տողերուս հեղինակը՝ Թէքէեանի ծննդեան 125-ամեակին առիթով յօդուած մը գրեց «Վահան Թէքէեանի Աշխարհայեացքին Մասին» խորագրով, «Կանչ» շաբաթաթերթի 27 Դեկտեմբեր 2003 թուակիրին մէջ, երբ տակաւին ան չէր ծանօթացած Թէքէեանի «Արեւ» օրաթերթին 20 Մարտ 1943 թուակիրին մէջ գրած «Յեղափոխական Ոգին» խորագրով խմբագրականին։ («Կանչ»ի մէջ լոյս տեսած յօդուածը վերահրատարակուած է Մեթր Գ. Տէրտէրեանի «Հայեացք Եւ Կեցուածք» հատորի 206-212 էջերուն վրայ, Պէյրութ, 2008)։
«Զարթօնք»ի 1 Յունիս 2020 թուակիր համարին էջ 3-ին վրայ, երբ ծանօթացանք Թէքէեանի խմբագրականին («Յեղափոխական Ոգին» խորագրով), մեծապէս հրճուեցանք ու երախտագէտ եղանք «Զարթօնք»ի խմբագրութեան, որ 77 տարիներ առաջ գրուած այդ խմբագրականը վերահրատարակած էր այս մռա՜յլ, այլեւ՝ դէպի յեղափոխական զարգացումներ ընթացող անցումային ժամանակներուն մէջ, ամբողջացնելով Թէքէեան հասարակական գործիչին իսկական դիմագիծը…, երբ այնքան մեծ կարիքը ունինք յեղափոխական ոգիին թանկագին օգնութեան։ Հոգեմտաւոր հրճուանք ապրեցանք Թէքէեանի այս խմբագրականին ծանօթանալով, քանզի այս գրութիւնը՝ անհերքելիօրէն կը փաստէր վաւերականութիւնը այն նամակին, զոր ան գրած էր իր հոգեզաւակին՝ Լեւոն Զաւէն Սիւրմէլեանին (18 Նոյեմբեր 1925 թ.), երբ 47 տարեկան էր։ Նամակին մէջ ան կը խոստովանէր հետեւեալը. «Ես ալ քեզի պէտք է անկեղծօրէն ըսեմ թէ տեսակ մը communist ալ ես եմ, բոլորովին նման քեզի. միայն սա տարբերութեամբ, որ զանգուածին օգնելու ուժը կամ պատրանքը չունիմ ԱՅԼԵՒՍ։ Ես իրաւունք կու տամ զանգուածին, որ զիս արհամարհէ իմ ՏԿԱՐՈՒԹԵԱՆՍ համար» (տես՝ Աւետիս Սանճեանի կողմէ հրատարակութեան համար խմբագրուած՝ «Վահան Թէքէեան – Նամականի»ն)։
Հայ ժողովուրդի զանգուածը երբեք պիտի չարհամարհէ Թէքէեանը, եթէ ամբողջականօրէն ծանօթանայ անոր գաղափարական դիմաստուերին, կարդալով Թէքէեանի բոլոր քերթուածները եւ խմբագրականները, որոնք փաստօրէն՝ գեղարուեստական ու քաղաքական գրականութեան ճամբով, գործնական մասնակցութիւն են յեղափոխութեան։ Գրիգոր Նարեկացին չմասնակցեցաւ Թոնտրակեան Յեղափոխութեան պայքարին, փրկելու համար իր գլուխ-գործոցը, որ փաստօրէն Թոնտրակեան Յեղափոխութեան գաղափարականին պաշտպանութիւնն է։
Համոզումներով կոմունիստ, այլ անկուսակցական Վահան Թէքէեան, ՌԱԿ-ի մէջ շարունակողն է Արմենականներու յեղափոխական աւանդին, եւ իր այս խմբագրականին մէջ կը կատարէ հետեւեալ հաստատումները յեղափոխական ոգիին մասին.
«Ազգերու կեանքին մէջ երբեք մարելու չէ յեղափոխական ոգին»։ Այլ խօսքով՝ ազգի մը առողջ գոյատեւումին երաշխիքը, անմար եւ անշէջ յեղափոխական ոգին է, որուն շնորհիւ ազգը կրնայ քայլ պահել մարդկային պատմութեան զարգացումին հետ, մնալով յառաջադէմ ազգ, եթէ՝ որոշած է ապրիլ…։
«Յեղափոխական ոգին պէտք է գործէ յաճախ եւ կեանքի բոլոր մարզերուն մէջ, ամէն ապրիլ ուզող ժողովուրդի մէջ, նաեւ՝ մեր մէջ»։ Այսինքն. եթէ հայ ժողովուրդը կ՚ուզէ գոյատեւել, պարտի յեղափոխական ոգիով կատարել բոլոր անհրաժեշտ դարձած բարենորոգումները կեանքի բոլոր մարզերէն ներս։
Մեր տեսանող յեղափոխական բանաստեղծին այս ահազանգը կը լսե՞ն արդեօք՝ մեր ազգի քաղաքական ու եկեղեցական իշխանութիւնները։

Թէքէեան կը բացատրէ նաեւ թէ բարենորոգումը կամ յեղափոխութիւնը չի կրնար խաղաղ ըլլալ կամ մեղմիկ ու թաւշեայ, այլ՝ «ինչ խօսք, որ խաղաղ չէ իր գործունէութեան ոչ սկիզբը եւ ոչ ընթացքը։ Մէկ կողմէ՝ հինը շատ կարծրացած, ժայռ դարձած ըլլալուն, եւ միւս կողմէ՝ նորին պահանջքը սաստկապէս զգացողներուն պատճառով, այս պահանջքը կը ծագի յանկարծ եւ կը մեծնայ, կը տարածուի հետզհետէ փոթորիկի մէջ»։
Արեւելահայաստանի մէջ ներկայիս տիրող անկայուն իրավիճակը հետեւանքն է այն իրողութեան, որ եթէ օլիգարխիկ համակարգը՝ երեք տասնամեակներու տեւողութեան, արմատակալած, քարացած ու ժայռ դարձած էր, բայց զայդ տապալելու պահանջը սաստկօրէն զգացողներու թիւը անբաւարար էր, եւ այս վերջինները նախապատրաստուած չէին՝ երկար շունչով, իսկական յեղափոխութեան։ Եւ ուրեմն, Փաշինեանի «թաւշեայ» եւ շուտիկութեան, շտապողականութեան պտուղ «յեղափոխութիւն»ը իսկական յեղափոխութիւն չէր, եւ չէր կրնար մի քանի ամիսներու միջոցին արմատախիլ ընել՝ արմատակալած ու ժայռացած օլիգարխիան, եւ մանաւանդ՝ խաղաղ ու թաւշեայ ձեռնոցներով։ Փաշինեանի տհաս, խակ ու շտապողական անփորձ «յեղափոխութեան» սխալները այսօր կ՚օգտագործուին դարանակալ սպասող հին օլիգարխիկ համակարգին աղուէսներուն կողմէ՝ ստեղծելով անկայունութեան քաոս մը երկրին մէջ։
Այլ խօսքով. Փաշինեանի «յեղափոխութիւն»ը այսօր՝ ոչ յաղթանակած է եւ ոչ ալ ձախողած։ Կռիւը կը շարունակուի հինին ու նորին միջեւ։ Սակայն նորին մեծագոյն սխալը այն է, որ առաջին իսկ օրէն՝ յստակօրէն հանրային կարծիքին չներկայացուց իր յեղափոխութեան համապարփակ Ծրագիրը…։ Այդպիսի որոշ ու յստակ Ծրագիրն էր, որ հետեւորդներ պիտի ունենար, եթէ՝ իրօք յեղափոխական էր այդ Ծրագիրը։ Անորոշ, պղտոր լոզունգներով յեղափոխութիւն մը չի կրնար յաղթանակել։ (Եւ երբ կռիւը կը շարունակուի Փաշինեանական նորին ու օլիգարխիական հինին միջեւ, անիմաստ կը դառնայ՝ ազգային համերաշխութեան ամէն քարոզ, ժայռացած հիներուն եւ նորին պահանջքը սաստկապէս զգացողներուն միջեւ… եթէ Փաշինեանի ըմբոստութիւնը օլիգարխիային դէմ լուրջ էր ու յեղափոխական շունչ ունէր…)։
Թէքէեան կը խօսի նաեւ յեղափոխութեան ձախողութեան պատճառներուն մասին. «Յեղափոխական ոգին կ՚ունենայ նաեւ ձախողութիւններ, բայց չի մեռնիր։ Երբեմն կը ձախողի թշնամի ուժին կողմէ, երբեմն ալ՝ իր հետեւորդներուն սխալներուն պատճառով… ինչպէս՝ հաւատքի թուլացումը. մինչեւ իսկ այլասերումը, դաւաճանութիւնը»։ Բայց, կ՚ըսէ՝ եթէ հակա-յեղափոխական հին ուժերուն ընդդիմադրութիւնը՝ որքան ալ զօրաւոր ըլլայ, կրնայ միայն ժամանակաւորապէս ուշացնել յեղափոխութեան ժամանումը, եթէ՝ ի սկզբանէ, այդ յեղափոխութիւնը ճշմարիտ է։
Թէքէեան իմաստասէր բանաստեղծին մտածելաեղանակը դիալեկտիկականն է, ոչ՝ բնազանցականը, որ բացարձակապաշտ է ու վերացապաշտ (այսինքն՝ հակագիտական)։ Թէքէեանի դիալեկտիկական, գիտական մտածելաեղանակը կրնայ տեսնել՝ հակադիրներու միասնութիւնը, միաժամանակ հակասութիւնը միեւնոյն յեղափոխական ոգիին մէջ, որ կը կրէ թէ ատելութիւն եւ թէ սէր։
Յեղափոխութեան մասնագէտ բանաստեղծը՝ նաեւ կը խօսի յեղափոխութեան երկու իրարու հակադիր շարժառիթներուն մասին. «Յեղափոխութիւնը ատելութեամբ գործող սէր է միաժամանակ, խորքին մէջ»։ Այսինքն. ատելութիւն՝ հին համակարգին դէմ, եւ սէր՝ գալիք նոր համակարգին հանդէպ։ Ատելութիւնը սրբազան միջոց մըն է, քանի որ գալիք նորը սրբազան նպատակ մըն է…։ (Չեխ յեղափոխական բանաստեղծ Ճուլիուս Ֆուչիկ ունի քերթուած մը՝ «Ատելութիւն Սրբազան» խորագրով)։
Հետեւողականօրէն յեղափոխական եւ յարակցականօրէն յեղափոխական ոգիի տէր բանաստեղծը կը ճշդէ նաեւ՝ յեղափոխութեան մեծագոյն թշնամիները. «Յեղափոխութեան մեծագոյն թշնամիները անոնք են՝ որոնք զինք որդեգրած ըլլալ կը յաւակնին, բայց գործի անցնելու պահուն կը վարանին, կը տատանին, կը տատամսին՝ իրենց խոհեմութեան, զգուշաւորութեան եւ ուրիշ նման առաքինութիւններ կարծուած բաներու յուշածումով՝ ե՛ւ գործողները կը ջլատեն»։
Արդարեւ, յեղափոխութեան արտաքին, ծանօթ, յայտարարուած թշնամիներէն աւելի վտանգաւորները՝ ներքին, ծպտեալ կամ ծածուկ մնացած թշնամիները, որոնք յանկարծակիի կը բերեն յեղափոխութեան առաջնորդները, եւ որոնք կռնակէն դաշունահարած կ՚ըլլան յեղափոխութիւնը։
Իսկ Թէքէեանի բացայայտած աւելի բացորոշ դասակարգային կեցուածքը այն է, որ այս ներքին թշնամիները կը տեսնէ քաղքենիական (այսինքն՝ բուրժուական) ոգիին մէջ…։ Ան կը գրէ. «Առհասարակ քաղքենիական ոգին է որ յեղափոխական ոգին ամէնէն շատ կը հարուածէ, կամ՝ իր կրաւորական դիմադրութեամբը կ՚աշխատի խոչընդոտել յեղափոխական ոգիին արշաւին։ Եւ ՔԱՂՔԵՆԻՆ կ՚ապրի քով-քովի, դժբախտաբար, յեղափոխականին հետ. երբեմն ալ՝ ՆՈՅՆ ԱՆՁԻՆ ՄԷՋ… որմէ ալ առաջ կու գան հետեւաբար, յեղափոխութիւններու ձախողանքները՝ յեղափոխականներու երեսէն…»։ ԲՈՒՐԺՈՒԱյին ու ԲՈՒՐԺՈՒԱԿԱՆ ՈԳԻին միջեւ այս գիտական զատորոշումը՝ անկախաբար յեղափոխականին դասակարգային պատկանելիութենէն, յաւելեալ վկայութիւն մըն է Թէքէքեանի յեղափոխական ու քաղքենիական գաղափարախօսութեանց գիտակցութեան մասին…։ Քաղքենիական ոգի ունեցող բանուորը, ապրելով բուրժուական հասարակարգին մէջ, ուղեղալուացումի ենթարկուած է (այսինքն. խաբուած է կարծելով, թէ՝ քաղքենիական խոհեմութիւնն ու զգուշաւորութիւնը առհասարակ՝ առաքինութիւններ են…)։ Մինչդեռ բանուոր դասակարգին պատկանող յեղափոխականին համար, առաքինութիւնը ռիսք առնելու քաջութիւնն է… զոր այսօր կը պահանջէ Նոր Վատիկանի բարենորոգիչ Քահանայապետը կաթոլիկներէն, պայքարելու համար վայրի դրամատիրական հասարակարգին դէմ, զոր Քահանայապետը կ՚անուանէ Արդի Ստրկատիրութիւն (Modern Slavery)։ (Թէքէեան իրաւացի է, քանի որ յաճախ՝ բուրժուական հասարակարգին մէջ հասակ առած աշխատաւորը, սրտով յեղափոխութեան կողմը կ՚ըլլայ, բայց միտքով՝ խաթարուած ըլլալով բուրժուական քարոզչութենէն, քաղքենիական ոգիին ենթարկուած կ՚ըլլայ։ Այսպէս է նաեւ, երբ Տարագիր Արեւմտահայը Տարագիրի գիտակցութիւնը կը կորսնցնէ ժամանակի ընթացքին, եւ կ՚ապրի այս անգամ՝ Տարաբնակի ոգիով…)։
Յեղափոխախոհ ու յեղափոխերգակ մեծ բանաստեղծը, իր այս խմբագրականը կ՚եզրափակէ հետեւեալ ոսկի պատգամը ընդգրկող պարբերութեամբ. «Որեւէ նոր, իրապէս ազատ, երիտասարդական գործ չերեւիր մեր կողմերը, մինչեւ անգամ գրականութեան մէջ, որ պիտի կարենար ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ կոչուիլ։ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄէն զատ, որուն այնչափ կը կարօտի մեր հասարակական ու նաեւ սոսկական կեանքը, մեր ազգային զարգացումն ալ՝ զարգացում սրտով եւ միտքով, ՊԷՏՔ ՈՒՆԻ յեղափոխական ոգիին ԹԱՆԿԱԳԻՆ օգնութեան»։
Վահան Թէքէեան կը հաւատար, որ մեր ազգը յեղափոխական ոգին ցուցաբերած է շատ հինէն՝ Աւարայրի Ճակատամարտէն ու Թոնտրակեան Յեղափոխութեան օրերէն, ռահվիրան եղած է յեղափոխական ոգիին, այս յղացքին գործածուելէն շատ առաջ, եւ կեանքի բոլոր մարզերուն մէջ (ոչ թէ միայն քաղաքական կամ ընկերային մարզերուն մէջ)։
Այսօր ալ, մեր ազգը կարիքը ունի ոչ միայն բարենորոգումի, այլեւ՝ յեղափոխութեան, ազգային զարգացումին համար։ Եւ ուրեմն, պէտք ունի յեղափոխական ոգիի ԹԱՆԿԱԳԻՆ օգնութեան, նաեւ՝ դիալեկտիկական մտածելաեղանակի ԱՆՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻ լոյսին, որպէսզի վերացական բառերն ու սկզբունքները չվերածէ տոկմաներու կուռքի… անոր զոհելով Հայութեան գոյութենական շահերը (ինչպէս շեշտած է Թէքէեան՝ իր «Հայութիւնը, Թէ՞ Սկզբունքը» խորագրեալ խմբագրականին մէջ)։
ՄԵԹՐ Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ
Պէյրութ
30 Յուլիս 2020