Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (87) Յունուար 2019

Հարցազրոյց

Երաժշտութիւնը հոգեկան վայելք է, որ պէտք է մատուցեմ մարդկանց սրտերին.

Յովհաննէս Չեքիջեան

Lragir.am

antsoutarts1a
 
 
 
ԵՐԵՒԱՆ, 28 ԴԵԿՏԵՄԲԵՐԻ, ԱՐՄԷՆՓՐԵՍ
Հայ մշակոյթի մեծանուն գործիչների փաղանգում շողշողացող մի գերաստղ կայ, որն ինչքան անհասանելի է իր բարձրութեամբ ու մեծութեամբ, այդքան էլ մօտ է մեզ իր մտերմիկ ջերմութեամբ ու պայծառութեամբ: Նրա ներկայութեամբ մենք յուզւում ու հպարտանում ենք, որ հայ ենք ու աշխարհի աչքերին նայելու յանդգնութիւն ունենք: Այդ իրաւունքը մեզ է նուիրել Հայաստանի ազգային հերոս, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, Հայաստանի պետական ազգային ակադեմիական երգչախմբի գեղարուեստական ղեկավար եւ գլխաւոր դիրիժոր (Խմբ ղեկավար) Յովհաննէս Չեքիջեանը: Դեռեւս ԽՍՀՄ տարիներից նրա անունը կապուեց ազգային ինքնութեան, մշակութային արժէքների պահպանման բարդ ու ազգանուէր գործի հետ: Այսօր էլ մաեստրոն իր անվերջանալի հմայքով ու էներգիայով ամուր կանգնած է հայ խմբավարական արուեստի իր պատուանդանին:
Օրերս Օպերային թատրոնում տեղի ունեցաւ փառահեղ երեկոյ՝ նուիրուած մաեստրոյի ծննդեան 90-ամեակին: Այս նշանակալից իրադարձութիւնը պատեհ առիթ դարձաւ խնդրելու բազմազբաղ դիրիժորին՝ մեր ընթերցողի հետ կիսելու իր ստեղծագործական վերելքի ուշագրաւ դրուագներն ու այսօրուայ իրողութիւնների շուրջ մտորումները:
 
-Մեծարգոյ՛ պարոն Չեքիջեան, մեր եւ մեր ընթերցողի անունից եւս մէկ անգամ շնորհաւորում եմ Ձեզ նշանակալի տարեդարձի առթիւ եւ, առիթից, օգտուելով շնորհաւորում նաեւ Ամանորի եւ Սուրբ Ծննդի տօների առթիւ: Յոբելեանական համերգի օրը ասացիք` «Թէեւ այս տարիքում եմ, բայց ինձ երեխայ եմ զգում»: Ինչպէ՞ս է դա հնարաւոր:
-Ով էլ լինի 90 տարեկան, պիտի ասի, որ` այո՛, ապրել է: Բայց նայած, թէ ոնց է ապրել: Իմ 90 տարիները շատ արագ անցան. նոր քաղաքներ, նոր ճանապարհներ, նոր մարդիկ: Մի կողմից էլ այնպիսի բնաւորութեան տէր եմ, որ գիշերները շատ քիչ եմ քնում, դեռ փոքր հասակից այդպէս է: Նոյնիսկ քնած ժամանակ մտածում եմ, թէ վաղը ինչ պէտք է անեմ: Չզգացի, թէ այդ տարիներն ինչպէս անցան: Զառամեալ ծերունու հասակում եմ, բայց այդպէս չեմ զգում բոլորովին: Ինձ ճանաչողներն ուզում են Չեքիջեանին 100 տարեկան տեսնել: Ես լաւատես եմ, գուցէ եւ լինի այդ բանը, բայց առայժմ մնում եմ 90 տարեկան երեխայ: Չեմ կորցրել իմ պատանեկան հումորն ու աշխուժութիւնը, որով յայտնի եմ ու սիրելի շատերին: Նրանք, ովքեր ինձ միայն բեմից գիտեն կարծում են, թէ ես այնպիսի բարձունքի հասած մարդ եմ, որ հետս խօսել չի լինի: Կեանքում ճիշտ հակառակն է: Իմ մտերիմները կը վկայեն` հասարակ մարդ եմ: Շատերն անգամ ասում են, թէ ես երեխայի նման պարզ եմ եւ շատ հեշտ է ինձ խաբել: Շատ անհանդուրժողներ կան, բայց ոչ մէկը մինչ օրս չի ասել, որ ես չար մարդ եմ: Չար չեմ եղել երբեւէ: Սուտ խօսել էլ չեմ սիրում: Ստախօսներին արհամարհում եմ:
-Իսկ երաժշտութեան մէջ շա՞տ են ստախօսները:
-Ասեմ ձեզ: Շատ անգամ համերգի եմ գնում, լսում եմ, լսում, համերգն աւարտւում է, իսկ երաժշտութիւնը դեռեւս չի սկսուել: Կատարւում են միայն նոտաները: Իսկական երաժշտութիւնը պիտի ժողովրդի սրտին հասնի, գրաւի հանդիսատեսին: Մարդիկ ծափահարում են, բայց դրանք քաղաքավարութեան ծափեր են լինում: Նոտաները չեն փոխւում, փոխել է պէտք կատարման եղանակները: Օրինակ` Բեթհովենի սիմֆոնիաները կարող ենք տարբեր դիրիժորների միջոցով լսել, բոլորովին տարբեր մօտեցումներով:
-Բազմագոյն է եղել Ձեր ստեղծագործական կեանքը: Պարգեւների ու կոչումների ցանկն անվերջ կարելի է թուարկել: Սակայն ո՞րն է եղել արուեստում ունեցած յաջողութիւններից ամենանուիրականը, ամենանշանակալիցը:
-Երբ ինձ ոչ միայն իբրեւ արուեստի մարդու, այլեւ որպէս քաղաքացու գնահատեցին: Կուսակցական չեմ եղել կեանքում, բայց ինձ ընտրեցին Սովետական Միութեան Գերագոյն խորհրդի պատգամաւոր: Կարծում եմ, որ դրանից աւելի մեծ գնահատանք չեմ ունեցել: Ես ամբողջ կեանքում աշխատել եմ, որ ինձ նախ եւ առաջ յարգեն որպէս մարդու, յետոյ նոր արուեստագէտի: Արուեստում փառքի հասածներ կան, որոնց հետ խօսել չի լինում: Ես մեծամիտ չեմ, գիտեմ իմ չափը եւ շփացած չեմ եղել երբեք: Բայցեւայնպէս, չեմ կարող ուրանալ, որ արուեստի ասպարէզում շատ յաջողութիւններ եւ հպարտանալու առիթներ ունեցել եմ: Այսքա՜ն ծանրութիւն, որ իմ ուսերին է: Հասկանո՞ւմ էք, պատասխանատու կոչումներ տանելը հեշտ չէ, փառքին դիմանալը դժուար է: Փառքին տիրանալը աւելի հեշտ է, քան այն պահելը: Դրան հասնում ես կամաց-կամաց, կաթիլ-կաթիլ, ընկնելը մէկ քայլ է: Այս նկատի ունենալով՝ պէտք է այնպէս անենք, որ մնանք այդ բարձունքին, դժուար է: Իմ երգչախումբը ուրիշների նման չէ, որ տարիներ յետոյ խամրի գնայ: Այն արդէն մօտ 60 տարի է հայ արուեստի պատմութեան մէջ է: Մենք մեր անելիքն ունենք, եւ գիտակցում ենք, որ կատարելութիւնը սահման չունի: Ամէն օր նոր յաջողութիւնների ենք ձգտում: Սա է ինձ երիտասարդ պահում: Ինչ վերաբերում է կոչումներից ամենանշանակալիցին, դա Սովետական Միութեան պետական մրցանակն է, որը ոչ մի դիրիժոր 70 տարի չունեցաւ: Միայն ես էի, որ արժանացայ, եւ այն ինձ համար ամենաբարձր կոչումն է:
-Ձեր ստեղծագործական գործունէութեամբ տասնամեակներ շարունակ ջանասիրաբար փորձել էք «առաջնագծում» պահել հայկական մշակութային արժէքները, մասնաւորապէս` դասական երաժշտութիւնը: Ինչ մակարդակի վրայ է այն այսօր, գոհացնու՞մ է Ձեզ սերունդների վերաբերմունքը:
-Մենք ունեցել ենք «լեռնաշղթայի» բարձունքները նուաճող մարդիկ, որոնց տեղն այժմ թափուր է: Երբ զուգահեռաբար նաեւ Օպերային թատրոնի գլխաւոր տնօրէնն էի, այնտեղ էին Գոհար Գասպարեանը, Միհրան Երկաթը, Նար Յովհաննիսեանը, Արշաւիր Կարապետեանը, Գեղամ Գրիգորեանը… Ունենք, իհարկէ, շնորհալի երիտասարդներ, որոնց հետ յոյս ենք կապել, բայց «գագաթներն» աննուաճ են: Դասական երաժշտութիւնը շատ լաւը պէտք է լինի, որ ժողովուրդը գնահատի: Փառք Աստծոյ, մեզ գնահատում են: Մեր առջեւ կայ խնդիր՝ աւելի լաւը լինելու: Որքան մարդ հասունանում է, այնքան հասկանում է, որ այդ կատարելութիւնը նրանից փախչում է հեռու: Մեր փորձասենեակում կայ ստեղծագործական առողջ մթնոլորտ: Ձգտում ենք գոնէ մօտենալ այդ կատարելութիւն ասուածին:
-Իսկ ո՞վ է Ձեզ համար կատարելութեան չափանիշ:
-Մռավինսկին: Մեծ դիրիժոր էր: Էլ չեմ խօսում ֆոն Կարայեանի մասին: Բայց Կոմիտասն է իմ պաշտամունքը: Սիրում եմ նաեւ Բերլիոզի, Մոցարտի, Վերդիի գործերը: Այս կոմպոզիտորներն ունեն իրենց խորհրդաւոր աշխարհը: Թափանցել նրանց մէջ եւ ծանօթանալ` մեծ հարստութիւն է: Ես կարծում եմ, որ աղքատ է այն մարդու հոգին, ով այդ աշխարհներին ծանօթ չէ:
-Ո՞վ է եղել այսքան տարի Ձեր կողքին բարձունքներ նուաճելիս:
-Ոչ ոք: Ինձ ոչ ոք չի օգնել: Ինչ ունեմ այսօր, իմ «քրտինքով» եմ վաստակել: Թէեւ մուսա է հարկաւոր:
-Մուսա՞:
-Այո, առանց մուսայի համերգը շատ տժգոյն կ'անցնի: Նրա հետ անտեսանելի կապ կայ, խօսքերով չեմ կարող բացատրել: Գիտէք, բեմում ուրիշ մարդ եմ: Ստեղծագործութիւնները կատարում եմ ըստ այդ օրուայ ունկնդրի: Այլ դահլիճում, այլ ունկնդրի առջեւ նոյն երաժշտութիւնը բոլորովին այլ կերպ եմ մատուցում, նոյնութեամբ չի լինի: Ասածս այն է, որ նոյն նոտաներն ենք հնչեցնում, բայց եթէ հինգ հարիւր անգամ ձայնագրենք, դրանցից ոչ մէկը սինխրոն չի լինի, եթէ եղաւ, նշանակում է` կրկնութիւն է: Այդ դէպքում կը ստացուի, որ ես բեմում այլեւս անելիք չունեմ: Կը թողնեմ կը գնամ: Մուսան շատ բաների հետ է կապուած` օրուայ եղանակի, դահլիճի լուսաւորութեան, աթոռների գոյնի:
-Ժամանակի հանճարներից մէկն ասել է` երաժշտութիւնը միջնորդ է զգայական ու հոգեկան կեանքի միջեւ: Իսկ ի՞նչ է երաժշտութիւնը Ձեր ձեւակերպմամբ:
-Երաժշտութիւնը հոգեկան վայելք է, որ պէտք է մատուցեմ մարդկանց սրտերին: Այն ընկալելու ընդունակ լինելն է չափից կարեւոր: Ես այն դիրիժորներից եմ, ով միայն բեմի վրայ կատարուածով չի բաւարարւում: Փորձում եմ լսել 20-րդ շարքում նստած ունկնդրի ականջով: Ինչ անում եմ բեմում, հանդիսատեսի համար եմ անում, եւ նա երբեք իմ մտքից դուրս չի գալիս: Ես ջանում եմ, որ ունկնդիրներիս սրտերը ջերմանան: Հենց այնպէս բեմ չեմ ելնի, հենց այնպէս ոչինչ չեմ կատարի: Մարդ կայ՝ երաժշտութիւն չի սիրում, չես հասկանում ինչ մարդ է:
-Ի՞նչ նոր ծրագրեր ունէք, եկող տարուայ անելիքներից պատմէք մի փոքր:
-Յոյս ունենք, որ պէտք է նորից գնանք Փարիզ, բայց դեռ ծրագրւում է: Կարծում եմ՝ կ'այցելենք Չեխիա, Վրաստան: Աշխատում ենք այս մի քանի ուղղութիւններով:
-Հայաստանում այսօր տեղի ունեցող մշակութային իրադարձութիւնները Ձեզ հետաքրքրո՞ւմ են: Ի՞նչ մակարդակ է:
-Շատ բաներ չեն հետաքրքրում: Այսօրուայ երաժշտական կատարումները հիմնականում ռաբիս են: Դրանք մեզ պատիւ չեն բերում: Ունեցել ենք Նարեկացի, բայց ուրախանում ենք «աւլեմ- թափեմ փոշին» երաժշտութեամբ: Մենք մոռանում ենք, որ երաժշտական բարձունքներ նուաճող ազգ ենք: 1961 թուականին, երբ ես նոր էի եկել Հայաստան, որ պատուհանը բաց էր լինում, այնտեղից Բաքուի երաժշտութիւն էր հնչում: Մեր ժողովուրդն այդ երաժշտութիւնն էր սիրում: Սակայն յետոյ հասկացաւ, որ դա իրենը չէ: Հիմա այդպիսի երաժշտութիւն լսողների թիւը շատ է նուազել: Իսկ թէ որքանով ռաբիսը կը շարունակի խեղաթիւրել մեր մշակոյթը` չգիտեմ: Այդ երաժշտութեան մէջ տեսնում եմ օտար ազգի հնչիւններ: Մեր երիտասարդութիւնը պէտք է հասկանայ՝ որն է մերը, եւ որի յետեւից պէտք է գնայ:
-Եթէ չլինէիք դիրիժոր, ապա ի՞նչ մասնագիտութիւն կ'ընտրէիք, մաեստրօ:
-Շատ մեծ ցանկութիւն ունէի նաւապետ դառնալ, մեծ նաւի նաւավար: Ցաւօք, այն մնաց որպէս երազանք: Այդ տարիներին հնարաւոր չէր դրան հասնել: Իմ ծննդավայրում այդպիսի կրթութիւն ստանալը վիճակւում էր միայն թուրքերին, որքան էլ ուզենայի, չէի կարող:
-Ինչու՞ նաւապետ:
-Չգիտեմ, հաւանաբար` բնազդաբար:
-Միգուցէ ծո՞վն էր Ձեր տարերքը:
-Այո, նրա ալիքների հետ պայքարը:
-Հիմա ունէ՞ք անկատար երազանքներ:
-Իհարկէ, բազում: Ինչպէս Վահան Տերեանն էր ասում` «ափսոսում եմ չարածներիս համար»:
-Նաւավար, դիրիժոր: Բոլորովին տարբեր նախասիրութիւններ են: Ի վերջոյ, ինչպէ՞ս հասկացաք, որ Ձեր ուղին երաժշտութիւնն է:
-Փոքր էի` 5 տարեկան: Հայրս ինձ տարաւ դաշնամուրի դասընթացների: 14 տարեկանում, երբ արդէն երգչախմբում երգում էի, մի օր դիրիժորը չեկաւ, եւ ինձ ասացին` Յովհաննէս, դու չափ տուր: Երբ սկսեցի ձեռքերս շարժել, տեսայ, որ մարդիկ հետեւում են: Այդժամ հասկացայ, որ դժուար գործ է, բայց իմ գործն է, պէտք է անեմ:
-Ի՞նչ զաւեշտալի դէպքեր կը յիշէք Ձեր գործունէութիւնից:
-Ես մի օդաչու ընկեր ունէի, նա չէր վախենում անսարքութիւնից, վախենում էր միայն, թէ ուղեւորների մէջ յանկարծ մի գիժ չպատահի: Հետեւապէս, մեր կեանքում էլ նման բան կայ: Բեմում զաւեշտալի դէպքեր շատ են եղել: Յիշում եմ` մի անգամ չղջիկ մտաւ երգչախմբի կանանց մազերի մէջ: Եղել է դէպք, երբ համերգի ընթացքում մկան յետեւից կատու է վազել: Շատ է պատահել, երբ երգչախմբի անդամները լուսարձակների տակ չեն դիմացել, մէկ-երկու հոգի ընկել են: Նման իրավիճակներում ոչ մի անգամ չեմ դադարեցրել համերգը, թէեւ դժուար էր, բայց ճիշտը չկանգնելն է:
Մի ժամանակ Կենտկոմի հրամանով գնում էինք շրջանները սպասարկելու: Առաջին անգամ ուղարկեցին մի գիւղ, անունը չեմ նշում: Ինձ մտահոգում է` կը տեղաւորուե՞նք բոլորս, ռոյալ կայ՞, թէ՞ չկայ: Հասանք: Ղեկավարութիւնը կանգնած մեզ է սպասում` վեց հոգով: Նրանցից մէկը մօտեցաւ, բաժնի վարիչ ներկայացաւ: Անմիջապէս հարցրի` ռոյալ կայ՞, լրջախոհ դէմքով ասաց` հետներդ չէ՞ք բերել: Քիչ անց կրկին մօտեցայ: Այս անգամ հարցրի` դաշնամուր կայ՞: Ինչ ասի, որ լաւ լինի, թէ բա` «ընկեր Չեքիջեան, զուռնան կայ, կլարնետը կայ, դաշնամուրն էլ թող պակաս լինի»: Ծիծաղում եմ: Յետոյ մեզ համար, իհարկէ, դաշնամուր բերեցին:
Մի ուրիշ դէպք պատմեմ: Գրասենեակ է գալիս երիտասարդ լրագրող, հարցազրոյց պէտք է անենք: Երկու բառից հասկացայ, որ երաժշտութեան հետ կապ չունի բոլորովին: Քաղաքավարութիւնից ելնելով՝ խօսեցի: Ամբողջ զրոյցի ընթացքում մի երեք անգամ ինձ Տիգրան անուանեց: Չդիմացայ, ասացի. «Աղջիկ ջան, իմ անունը Յովհաննէս է, Դուք ո՞ւմ մօտ էք եկել»: Պնդեց, թէ. «Ոչ, Դուք Տիգրանն էք, եւ ես դա Ձեզ կ'ապացուցեմ»: Վերցրեց քաղաքային հեռախօսն ու զանգեց տեղեկատուական բիւրօ: Հարցնում է. «Պուշկինի, 60 հասցէի Չեքիջեանի անունն ի՞նչ է», լսափողից այն կողմ պատասխանում են. «Տիգրան»: Ինքնագոհ շրջուեց ու ասում է. «Տեսաք, որ Տիգրանն էք»: Ժամանակին ինձ մօտ եկողները ուսումնասիրում էին իմ անցած ուղին, ակնածանք կար, հիմա երիտասարդներից շատերի համար մէկ է: Այդ աղջիկն այդպէս էլ չհասկացաւ` ես դիրիժոր եմ, թէ ռեժիսոր:
Հարցազրոյցը՝ Լիանա ՍԱՐԳՍԵԱՆԻ