Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (96) Նոյեմբեր 2019

Տեսակէտ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒՄ

Էրտողան եւ Թուրքիոյ ներկայ վիճակը

Գրեց՝ Ճարտարագէտ

ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԱՂՊԱՇԵԱՆ

antsoutarts1aԹուրքիոյ երազկոտ սուլթան Էրտողան տարիներէ ի վեր իր երկրի քաղաքական դաշտին մէջ միակ հերոսն է. ան Թուրքիոյ մենատէրը դարձաւ, շուքի տակ առնելով իր կուսակցական ընկերները, ինչպէս նախկին նախագահ Ապտուլլահ Կիւլը, Արտաքին գործոց նախարար, ապա վարչապետ Ահմետ Տաւութօղլուն, Տնտեսութեան նախարար Ալի Պապաճանը եւ շատ մը ուրիշներ։ Իսկ ներկայիս անոր ամենամեծ թշնամին է Ֆեթհուլլահ Կիւլէնը։ Էրտողան անոր հետ տարիներ համագործակցելէ ետք՝ զայն եւս չէզոքացուց եւ անոր հետեւորդներն ու համակիրները արմատախիլ ըրաւ պետութեան հաստատութիւններէն ու մասնաւորապէս բանակէն: Ան երկրի քիւրտ ղեկավարներն ալ ամբաստանեց քիւրտ ապստամբներու հետ կապ ունենալով, ուստի անոնք բանտերու մէջ իրենց դատապարտումին կը սպասեն: Ան երկրի մտաւորականներէն եւ լրագրողներէն քանինե՜ր բանտարկեց, իսկ մամուլը սարսափի մէջ թողուց՝ շարք մը թերթեր արգիլելով կամ պետութեան հսկողութեան տակ առնելով:
Էրտողան հասաւ իր քաղաքական կատարին եւ կրցաւ իր ընդդիմադիրները մէկ բռունցքով վար առնել. ներկայիս, սակայն, անոր բռունցքը այդ նոյն ուժը եւ ազդեցութիւնը չունի այլեւս. ի՛նքն է որ իր հակառակորդներէն բռունցքներ կը ստանայ: Անոր դէմ ներքին ամենամեծ հարուածը Պոլսոյ ընտրութիւններն էին, որոնց ընթացքին Ժողովրդական Հանրապետական կուսակցութեան թեկնածու Էքրեմ Իմամօղլու մեծ յաղթանակ արձանագրեց. պատահածը Արդարութիւն եւ բարգաւաճ կուսակցութեան համար մեծ հարուած էր. այդ կորուստը մեծ հարուած էր նաեւ Ալի Պապաճանի եւ իր ընկերներուն հիմնած կուսակցութեան համար, որոնք ներկայիս նոր կուսակցութիւն մը հիմնելու կը պատրաստուին:
Էրտողան նոյնիսկ ՕԹԱՆ-ի ամենամեծ եւ ամենահզօր երկիրը՝ Միացեալ Նահանգները կասկածելի գործընկեր կը համարէ. ան կասկած ունի, որ Ամերիկա մատ ունէր Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցած յեղաշրջման վերջին փորձին մէջ, եւ կ՚ըսուի, թէ Ռուսաստանէն «S-400» հրթիռներու գնումի պատճառը Էրտողանի վախն է ՕԹԱՆ-ի զինակիցներէն եւ ի մասնաւորի Միացեալ Նահանգներէն: Էրտողան ո՛չ ՕԹԱՆ-ի երկիրներուն եւ ո՛չ ալ ՕԹԱՆ-ի միջուկային հովանոցին նկատմամբ վստահութիւն ունի, որ իր երկիրը պիտի պաշտպանեն որեւէ պատերազմի պարագային. այդ իսկ պատճառով՝ առաջին անգամն ըլլալով ան հրապարակաւ յայտարարեց հիւլէական զէնք ունենալու իր փափաքը:
Էրտողան չկրցաւ իր հովանիին տակ առնել նախկին սովետական ասիական հանրապետութիւնները, որոնք թրքական նոյն ծագումը ունին եւ մահմետական երկիրներ են: Անոնք չուզեցին ճերմակ արջը սեւ գայլով փոխել: Արաբական երկիրներն ալ իր հովանիին տակ առնելու ջանքերը ի դերեւ ելան: Թուրքերը մեծամասնութեամբ սիւննի իսլամ են, որոնց մօտաւորապէս ութսուն տոկոսը «հանաֆի» դաւանանքին կը պատկանի, տասը տոկոս մըն ալ «շաֆի» դաւանանքին. կան նաեւ ալեւի իսլամներ, որոնք հիմնականին մէջ Քիւրտեր են կամ իսլամացուած Հայեր. սակայն երկրին կրօնապետը սիւննի է եւ պետութիւնը «Իսլամ եղբայրներ» կուսակցութեան ջատագով է, անոր աջակիցն է ու պաշտպանը, բան մը, որ հակոտնեայ է Եգիպտոսի հակա-իսլամեղբայրական վարչակարգին եւ Սաուտական Արաբիոյ ուահապի-իսլամ թագաւորութեան, նմանապէս՝ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն: Սաուտական թագաւորութիւնը Էրտողանի հետ մրցումի մէջ է… երկուքն ալ կը ջանան ղեկավարել իսլամ աշխարհը, եւ այդ իսկ պատճառով իրարու դէմ կանգնած են, իրարու՝ թշնամացած: Լիպիոյ պարագային, Թուրքիոյ ոտքերը արդէն իսկ ցեխի մէջ են: Իրաքի մէջ Պարսկաստանն է որոշումներու տէրը, այլ ոչ թէ Թուրքիան, իսկ Սուրիան Թուրքիոյ համար մեծ գլխացաւ մըն է եւ վտանգ, թէեւ ան Սուրիոյ մեծ վնասներ հասցուցած է եւ տակաւին կը հասցնէ իր որդեգրած Տահէշին միջոցաւ եւ նոյնիսկ իր օրինաւոր զօրագունդերով, սակայն քրտական զինեալ խումբերը մղձաւանջ մըն են իրեն համար: Մէկ խօսքով, Սուտանի յեղաշրջումէն ետք Էրտողանի միակ բարեկամը Քաթարն է:
Ներկայիս, Թուրքիոյ արտաքին քաղաքականութեան ամենակարեւոր հարցը Սուրիան է: Այնտեղ Թուրքիան ունի ռազմավարական երկու նպատակներ: Առաջին՝ կանխել քրտական իշխանութիւն հաստատելու քայլերը Սուրիոյ հիւսիսային հատուածներուն մէջ, երկրորդ՝ իր ազդեցութեան եւ ռազմական հովանիին տակ պահել Սուրիոյ հիւսիսարեւելեան շրջանը:
Այս իղձերը իրականացնելու համար, Թուրքիան Ամերիկայի եւ Ռուսաստանի օգնութեան կարիքը ունի. Ռուսաստան իր մեծ ազդեցութիւնը ունի թէ՛ Սուրիոյ կառավարութեան եւ թէ Սուրիոյ հիւսիսարեւելեան շրջանին մէջ տեղի ունեցող ռազմական զարգացումներուն վրայ: Ամերիկայի եւ Ռուսաստանի շահերը սակայն լիովին համատեղելի չեն Սուրիոյ մէջ: Ռուսաստան կ՚աշխատի Սուրիոյ հիւսիս-արեւելքին մէջ երկրի կառավարութեան վերահսկողութեան լիարժէք վերականգնումին ի խնդիր:
Ամերիկա եւ եւրոպական երկիրները անպատիժ թողեցին Էրտողանը՝ Ռուսաստանի հետ ռազմական իր նորօրեայ յարաբերութիւններուն համար, իսկ Ռուսաստան զէնքի վաճառքով արդէն իսկ «մոռցած է» զոհ գացած իր զինուորական օդաչուն եւ Թուրքիոյ մէջ սպանուած իր դեսպանը: Պատմութիւնը կը կրկնուի, բոլորն ալ Թուրքիոյ բարեկամութեան կը ձգտին, եւ ինչպէս Քեմալ Աթաթիւրք ժամանակին առիթէն օգտուելով արդի Թուրքիան հիմնեց, Էրտողան եւս, դասը լաւ սերտած ըլլալով՝ նոյնը կ՚ուզէ ընել եւ այլ երկիրներու հետ մրցակցութեան լարերուն վրայ խաղալով՝ կ՚ուզէ հզօր Թուրքիա մը կառուցել:
Իսկ երկրին մէջ գործազրկութիւնն ու սղաճը վերելք կ՚արձանագրեն. այս տարուան ընթացքին անոնք 15 տոկոս բարձր եղած են: Արդէն իսկ երկրի դրամանիշը՝ լիրան արժեզրկումի կ՚ենթարկուի, բայց եւ այնպէս Էրտողան յաջողած է իսլամական կրօնի զարթօնք մը ստեղծել Թուրքերուն մօտ, ի մասնաւորի մեծ քաղաքներէն դուրս՝ գիւղական շրջաններու մէջ, եւ անոնք են որ պէտք եղած քուէները կ՚ապահովեն Էրտողանին: Ան մեծ յաջողութեամբ կրօնը կ՚օգտագործէ իր քաղաքական շահերուն համար եւ անոր շնորհիւ է, որ կը յաջողի երկրին ղեկը իր ձեռքը պահել տակաւին:
Այս բոլորով հանդերձ, ուշ թէ կանուխ, Էրտողան պիտի՛ տապալի. իր կուսակցութեան մեծ պառակտումը, Հանրապետական կուսակցութեան քաղաքական դաշտ հզօր վերադարձը, Քրտական Բանուորական կուսակցութեան մղած պայքարը, Ֆեթհուլլահ Կիւլէնի ազատ մնացած հետեւորդները, Եւրոպական Միութեան հետ իր պաղ յարաբերութիւնները, Ամերիկայի հետ անվստահութեան քաղաքականութիւնը, Ծոցի մէջ Թուրքիոյ կորսնցուցած շուկաները, Լիպիոյ ներքին խռովութիւններու մասնակցութեան ծախսերը, Սուրիոյ տագնապը ու վերջին իրադարձութիւնները եւ վերջապէս ամենամեծ խնդիրը՝ երկրին տնտեսական վիճակը, Էրտողանը պիտի կործանեն: Երբ ժողովուրդը սոված ըլլայ, ո՛չ Էրտողան պիտի ճանչնայ, ո՛չ ալ կրօն, սակայն կը թուի, թէ Էրտողան դեռ ժամանակ ունի:
Լոս Անճըլըս
hampomg@yahoo.com