Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (95) Հոկտեմբեր 2019

Տեսակէտ

ՓՈՐՁԱԳՐԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ (EssaI)

«ԷՍՔԻ ԹԱՍ, ԷՍՔԻ ՀԱՄԱՄ» ՀԱՅԵՐԷՆ ՊԱՐԶ ԲԱՑԱՏՐՈՒԹԵԱՄԲ՝ «ՆՈՅՆ ՀԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ»

Գրեց՝ Յովսէփ Մելքոնեան

antsoutarts1aՍիրելի՛ ընթերցող։
Ներէ՛ որ այս յօդուածին խորագիրը թրքերէն ասացուածքով մը կը սկսի։ Պարզօրէն նիւթը իր պատմական խորքին եւ կերպարին մէջ պահպանելու եւ ներկայացնելու մտահոգութեամբ եղած է այս։ Պատմութեան խորքը մի քանի խօսքով տամ հո՛ս։ Հայրս արհեստով կօշկակար էր ու ծնունդով ատանացի։ 1950-ական թուականներուն ան Պէյրութի «Պապ Իտրիս» առեւտրական շուկայի հին շէնքերէն մէկուն ամենէն բարձր յարկին վրայ բաւական մեծ տարածութեամբ աշխատանոց մը վարձած էր ու այդ աշխատանոցի ազատ մասերը իր կարգին վարձու տուած էր իրեն նման «ղալֆաներու», որոնք իրենց արհեստակցական կարողութեան եւ հմտութեան պատճառով թրքերէն վարպետ կամ «ուստա» մակդիրով ճանչցուած էին իրենց յատուկ հասարակական կարգուսարքին մէջ։ Աշխատանոցի վարպետներն ու անոնց օգնականները բոլորն ալ Հայեր էին թէեւ առօրեայ խօսակցութեան ընթացքին ընդհանրապէս անոնք թրքերէն կը խօսէին իրարու հետ։ Թրքախօսութիւնը այդ օրերուն սովորական երեւոյթ մը կը համարուէր Հայոց ցեղասպանութեան մահուան ճիրաններէն ազատուած սերունդներու մեծամասնութեան մօտ ու այդ երեւոյթին դէմ մղուած կիզակէտային պայքարը Լիբանանի մէջ իր արդիւնքը վերջապէս սկսաւ տալ 1970-ական թուականներու սկիզբներուն միայն։ Պէտք է հոս ճշդեմ նաեւ որ հայրս հիմնականին հայախօս էր ու Ճիպէյլի որբանոցին մէջ իր նախնական ուսումը ստանալուն պատճառով սահուն հայերէն կը կարդար ու կը գրէր։ Միաժամանակ ընթերցասէր մարդ մըն էր ու ամէն գիշեր անկողին մտնելէ ետք գիրք մը կ՚առնէր ձեռքը ու կը սիրէր գոնէ մէկ ժամ կարդալ, որքան ալ յոգնած ըլլար ան առօրեայ աշխատանքէն։ Օրուան մէջ մանաւանդ կը սիրէր կարդալ իր նախընտրած հայերէն թերթը։ Երբ երեկոյեան Անդր-Նահարէն քալելով եւ ճամբուն վրայ թերթերը բաժնելով ԱՐԱՐԱՏ օրաթերթի ցրուիչը քաղաքի իր աշխատանոցը կը հասնէր, հայրս անմիջապէս ձեռքի գործը մէկդի կը դնէր, փոքր դադար մը կ՚առնէր ու խորին ուշադրութեամբ կը կարդար թերթը ծայրէ-ծայր։ Ու երբ ընթերցանութենէն ետք վերջապէս թերթը կը ծալէր, «ղալֆաներէն» մէկը կը հարցնէր, անշուշտ թրքերէնով։ – «Ուստա» Մանուկ, թերթին մէջ ի՞նչ կայ։ – Ի՞նչ պիտի ըլլայ,– կ՚ըսէր հայրս լակոնական ոճով մը, «Էսքի թաս, էսքի համամ»։ Գիշեր մը երբ հօրս ընկերակցելով իր գործատեղիէն քալելով Արեւմտեան Պէյրութի Ուաթ Ուաթ թաղի մեր բնակարանը կը վերադառնայինք, հարց տուի իրեն։ – Պապա,– ըսի,– ի՞նչ ըսել կ՚ուզես երբ գործատեղիի քու ընկերներու հարցումներուն «Էսքի թաս, էսքի համամ» կը պատասխանես։ Հայրս որ այս գիշերային հարցումներուս վարժուած էր այլեւս, թեթեւ մը ժպտեցաւ ու ըսաւ։ – Տղաս դուն ֆրանսերէն գիտես, չէ՞։ Թրքերէն այս ասացուածքին գրեթէ համահունչ ֆրանսերէն բացատրութիւն մը կայ որ կ՚ըսէ։ Plus ça change, plus c'est la même chose։ Կը հասկնա՞ս։ Այս աշխարհին մէջ նորութիւն չկայ։ Ասոր համար մարդիկ կ՚ըսեն որ պատմութիւնը ինքզինք կը կրկնէ։ Դէպքերը երբեմն տարբեր գոյներով կը ներկայանան, բայց խորքին մէջ նոյն հին պատմութիւնն է որ կը կրկնուի դարերէ ի վեր։ Հայրս այդ օրերու քաղաքական, ընկերային եւ հասարակական կացութիւններուն համապատասխանող եւ իր կարծիքին յարմարող բացատրութիւն մը կու տար ինծի։ 1950-ական թուականները այդ շրջանի մարդկութեան եւ սերունդներուն համար փորձանաւոր տարիներ էին։ Արդարեւ, Արեւելքի եւ Արեւմուտքի միջեւ մղուող «Պաղ պատերազմը» իրարու դէմ հանած էր աշխարհի մէկ մասը միւսին դէմ, ու մղձաւանջային պայքար մը կը մղուէր այս երկու ամեհի ուժերուն միջեւ։ Հազիւ Համաշխարհային Բ. պատերազմը աւարտած, նոր չարիք մը կը սպառնար մարդկութեան՝ հիւլէական զէնքերու գոյութեամբ ստեղծուած սարսափի մթնոլորտին մէջ։ Սովետական Միութեան դէմ պայքար կը մղէին Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները՝ Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրներու աջակցութեամբ՝ Հիւսիսային Ատլանտեանի դաշինքի (ՕԹԱՆ) խողովակով։ Իր կարգին, Սովետական Միութիւնը ստեղծած էր հակադիր Վարշաւայի ուխտ կոչուած զինուորական համախմբումը ու երկու կողմերու բեւեռային հակամարտութիւնը ռազմական բնոյթ մը ստացած էր այդ պատճառով։ Այդ միջազգային պայքարի ու հակամարտութեան ծիրին մէջ ծնունդ կ՚առնէին նաեւ Գորէայի եւ Հնդկաչինի պատերազմները, ուր կատաղի մարտեր կը մղուէին տակաւին 1953-ի կէսերուն։ Իսրայէլի ծնունդը իր կարգին 1948 Մայիսէն ի վեր տակնուվրայ ըրած էր Միջին Արեւելքի պատկերը եւ տարածաշրջանային խաղաղութիւնը։ Այս իրարանցումին մէջ ամէն օր նոր զինակցութիւններ կը կազմուէին եւ օտար ուժերու միջամտութեամբ նոր դաւադրութիւններ եւ սադրանքներ կը սպառնային խաղաղասէր բնակչութիւններուն եւ ժողովուրդներուն, որոնց միակ մտահոգութիւնը այդ օրերուն իրենց ընտանիքներուն օրապահիկը ապահովելու մէջ կը կայանար։ Բնականաբար այդ օրերու տեղական եւ հայկական թերթերը լի էին այս քաղաքական պայքարներու ստեղծած անորոշութիւններու արձագանգներով։ Տեղական ու միջազգային զարգացումներու լոյսին տակ զարմանալի չէր, որ այդ դէպքերը իրենց անդրադարձը կ՚ունենային նաեւ Լիբանանի եւ Սփիւռքի Հայութեան թէ՛ անհատական եւ թէ՛ հասարակական յարաբերութիւններուն եւ կեցուածքին վրայ, ստեղծելով հակադիր դիրքորոշումներ եւ դուռ բանալով ժողովրդային գետնի վրայ քաղաքական բուռն վիճաբանութիւններու։ Հօրս այդ լակոնական հակազդեցութիւնը որոշ չափով կ՚արտայայտէր իր զգուշաւոր մօտեցումը եւ նախանձախնդրութիւնը՝ ամէն գինով խուսափելու աշխատանոցէն ներս անիմաստ եւ ամուլ վիճաբանութիւններու դուռ բանալէ։ Սակայն իրականութեան մէջ հօրս մօտ տիրողը տեսակ մը ճակատագրապաշտական (ֆրանսերէն՝ fataliste) համակերպութիւն մըն էր եղածին նկատմամբ։ Կեանքի պայքարին մէջ կորսուած քաղաքացի մը ինքզինք անզօր կը զգար որեւէ ձեւով դէմ դնելու ամէն կողմէն զինք հարուածող լուրերուն, տագնապներուն եւ հակամարտութիւններուն, կամ փոխելու անոնց ընթացքը։ Հայրս առանձին չէր իր այս համոզումին եւ կացութեան մէջ։ Իրեն նման միլիոնաւոր մարդիկ պարտադրաբար կ՚ենթարկուէին ուրիշներու տարածաշրջանային որոշումներուն, արարքներուն եւ միջամտութիւններուն եւ կը կրէին անոնց հետեւանքները։ Որո՞նք էին այս անծանօթ մարդիկը, հեռաւոր երկիրներու մէջ պետական կարգուսարքի մը պատկանող անհատները, որոնք իրենց երկրի «ազգային շահերու»-ն անունով կը տնօրինէին աշխարհի եւ մարդոց ճակատագիրը՝ առաջնորդուելով իրենց յայտնի կամ ծածուկ նպատակներէն։ Հայրս թերթերէն կ՚իմանար թէ այդ անծանօթ մարդիկը իրենց հաշիւներէն տարուած Ռուսը, Չինացին, Ճափոնցին, Գորէացին եւ կամ ուրիշներ թշնամի կը յայտարարէին ու բնականաբար թշնամի կը նկատուէին իրենց կարգին տարբեր խումբերէ եւ անոնց զինակիցներէն, ու ինք ուղղակի կամ անուղղակի կերպով կը կրէր այդ հակամարտութիւններու ամէնօրեայ հետեւանքները։ Հայրս իր անձնական փորձառութեան եւ գիտութեան հիման վրայ այնպէս համոզուած էր, որ նոյն պատմութիւնն էր որ կը կրկնուէր աշխարհի տարածքին դարերէ ի վեր ... տարբեր տարազով կամ գոյներով պաճուճուած ։ «Էսքի՜ թաս, էսքի՜ համամ»։
* * *
 
Եթէ հայրս այսօր ապրէր՝ վստահ եմ որ ի տես՝ մեր ժամանակի նոյնանման զարգացումներուն, եւ անոնցմէ բխող հետեւանքներուն, անգամ մը եւս պիտի ըսէր այն ինչ որ լսած էի իրմէ աւելի քան վաթսուն տարիներ առաջ, երբ իր հասկցած ձեւով կը բնութագրէր աշխարհի կացութիւնը՝ գործածելով թրքերէն բացատրութիւն մը։ Վստահաբար թրքերէնի փոխարէն ան հայերէն բացատրութիւն մը գտնէր ու գործածէր այս անգամ, պատշաճելու համար ազգային մեր նոր իրականութեան եւ պատկերին, թէեւ իր ըսածին իմաստը եւ խորքը նոյնը պիտի ըլլային։ Մասնաւորաբար այս վերջին քանի մը տարիներուն կարծէք աշխարհը կրակ առած է։ Չկայ նախկին Սովետական Միութիւնը, սակայն կա՛յ Ռուսաստանը։ Չկայ Վիէթնամը, սակայն կա՛յ Հիւսիսային Գորէան։ Անցեալի Պարսկաստանը կը կոչուի Իրան ու անոր իւրաքանչիւր շարժումը կը դիտուի կասկածանքով եւ կ՚արժանանայ հետզհետէ կարծրացող պատիժներու եւ խստահունչ սպառնալիքներու։ Ատենին այսպէս ճանչցուած ու կոչուող «Կարմիր Չինաստանը» դարձած է համաշխարհային տնտեսական ուժ ունեցող կարմրագոյն Չինաստան, որ իր կարգին իր ազդեցութեան գօտին ընդլայնելու համար ծրագրեր կ՚որոճայ եւ կը գործադրէ։ Մինչ այդ գաղութարարական անցեալ ունեցող տէրութիւններ նոր ձեւեր եւ միջոցներ կը փնտռեն իրենց նախկին քաղաքական եւ տնտեսական գերակայութիւնը վերահաստատելու համար հոն ուրկէ վտարուած էին տասնամեակներ առաջ՝ Ասիոյ եւ Ափրիկէի երկիրներու անկախացումով։ Ինքնակեդրոն քաղաքական, տնտեսական եւ առեւտրական շահադիտական նախասիրութիւններ, ծրագրեր եւ ուղղութիւններ իրարու կը բախին աշխարհագրական զանազան գօտիներու մէջ։ Մինչ այդ իրենք զիրենք ժողովրդավար հռչակող երկիրներէն մինչեւ բռնապետական կարգուսարքի ենթակայ հասարակութեանց մէջ կը զարգանայ եւ զզուելի համեմատութիւններու կը հասնի ազգայնապաշտական, ցեղապաշտական եւ անհանդուրժողական մտայնութեան ժահրը, որ սահմանէ-սահման կը թռչի թունաւորելով մարդոց միտքերը եւ թշնամիներ ստեղծելով հոն ուր համայնական տեսիլքը եւ մարդկային հոգեկցութիւնը արգելք պէտք է հանդիսանային անոնց։ Այնպէս կը թուի որ անգամ մը եւս երկկողմանի թշնամութիւններ ստեղծելու, հրահրելու եւ զարգացնելու ծրագիր մը կայ մէջտեղը ... մարդկային էակը մշտնջենաւոր կերպով գերի պահելու իր բնազդական ... վախերուն։ Որո՞նք են այս անյայտ ծրագրի հեղինակները։ Որո՞նք են այս տակնուվրայութիւնը ստեղծողները։ Ո՞վ կ՚օգտուի այս քաոսէն։ Բոլորս գիտենք որ աշխարհի ժողովուրդները, առանց բացառութեան, խաղաղութիւն կը տենչան, խաղաղութիւն կ՚երազեն աշխարհի մէկ ծայրէն միւսը, որովհետեւ խաղաղութեան եւ անոր ստեղծած կայունութեան մէջ, մարդ արարածը կրնայ իր ընտանեկան, ընկերային եւ տնտեսական զարգացումին նուիրել իր ջանքերը եւ բարելաւել ապրուստի իր պայմանները, հոգ տանիլ իր եւ իր զաւակներու ֆիզիքական ապահովութեան եւ ապագայ սերունդներուն աւանդ ձգել աւելի լաւ աշխարհ մը։ Եթէ հիմնական այս հարցին մէջ բոլորս համաձայն ենք, ուրեմն ո՞վ է խանգարիչը։ Եթէ ամէնքս նոյն բանին կը ձգտինք ո՞վ է արգելք հանդիսացողը։ Եթէ ամէնքս խաղաղութիւն կ՚ուզենք, ո՞վ է խաղաղութիւնը բռնաբարողը։ Գրութեանս սկիզբը հօրս լակոնական «էսքի թաս, էսքի համամ» բացատրութեան մէջ կը տեսնէի ճակատագրապաշտ քաղաքացիի մը անզօրութեան արտայայտութիւնը իր ձայնը լսելի դարձնելու՝ զինք մտահոգող հարցերուն նկատմամբ։ Այսօր այդ անզօրութեան նոյն զգացումը կ՚ապրիմ ես ալ իբրեւ քաղաքացի, թէեւ ժողովրդավար այս կարգուսարքին մէջ ընտրութեան եւ քուէարկութեան ճամբով ես ալ ուրիշներու նման ամէն կանոնական շրջանին ներկայացուցիչ մը կը ղրկեմ ազգային խորհրդարանական կարգուսարքէն ներս։ Սակայն այն եզրակացութեան եկած եմ որ այդ ներկայացուցիչը կամ պատուիրակը ո՛չ մէկ ձեւով հոգ կը տանի քաղաքացիական այն հիմնական մտահոգութիւններուն, որոնք կը պայմանաւորեն մեր բոլորին կեանքը եւ խաղաղութիւնը։ Ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ որ խումբ մը մարդիկ ժողովրդավարական կարգերէն ներս իրենց ըմբռնած «ազգային շահերու» հովանոցին տակ պահուըտած՝ կրնան բոլորիս կամքին եւ շահերուն հակառակ գացող որոշումներ եւ ծրագրեր գործադրել, վտանգի ենթարկելով մեր բոլորին այնքան երազած խաղաղութիւնը։ Բոլորս գիտենք որ պատերազմը ո՛չ մէկ ատեն լուծում բերած է աշխարհի հարցերուն։ Եթէ մէկ կողմը պարտուած է պատմութեան ընթացքին, ապա ուշ կամ կանուխ յաղթական կողմին պատկանող յաջորդ սերունդներ վճարած են այդ յաղթանակի գինը տարբեր ձեւերով, երբ ուժերու դասաւորումը ժամանակի ընթացքին տարբեր ընթացք մը առած է ու պատմութիւնը կրկնած է ինքզինք՝ տարբեր գոյներով եւ տարբեր պատմուճանով։ Մինչ այդ Հռոմը գացած է, Բիւզանդիոնը գացած է, Արաբական տիրապետութիւնը գացած է, Օսմանեան կայսրութիւնը գացած է, Գաղութարարութիւնը գացած է, Սովետական Միութիւնը գացած է ու միլիոնաւոր մարդիկ զոհ գացած են ուժի գործածութեան եւ բրտութեան հետեւանքով։ Ի՞նչ փոխուած է ուրեմն աշխարհի կարգուսարքէն։ «Էսքի թաս, էսքի համամ» ։ Յ.Մ.
Հիւսթըն, Սեպտեմբեր 23