Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (91) Մայիս 2019

Տեսակէտ

Փաշինեանին «Հպարտ»-ը

(Հայաստանի խաղաղ յեղափոխութեան առաջին տարեդարձին առիթով)

Գրեց՝ Պետրոս քհնյ. Շիթիլեան


antsoutarts1aԱնցեալ տարուան Հայաստանի թաւշեայ խաղաղ յեղափոխութիւնը ցնցեց ամբողջ ազգը: Այդքան տարիներու յուսախաբութենէ ետք, երբ կը թուէր, որ հայրենիքը վերջնանապէս պիտի ընկղմէր ճահիճի մը մէջ, բան մը որ կրնար նոյնիսկ կործանիչ հետեւանքներ ունենալ, ահա այդ պահուն հայրենի ժողովուրդը իր քունէն սթափեցաւ ու ամենակարեւորը՝ խաղաղ համազգային շարժումով մը վերջ դրաւ փտած վարչակարգին: Այսպիսի խաղաղ-թաւշեայ յեղափոխութիւն մը երկրորդն էր պատմութեան մէջ Չեխոսլավաքիոյ 1989-ի յեղափոխութենէն ետք:
Յեղափոխութեան ղեկավար Նիկոլ Փաշինեանը դարձաւ երկրի առաջին դէմքը: Երկիրը սկսաւ ազատօրէն շնչել ու երեւցաւ յոյս, որ չկար նախկին վարչակարգի ժամանակ: Բացի յոյսէն, հպարտութեան զգացում մը յառաջ եկաւ, որ նոյնպէս գոյութիւն չունէր ատկէ առաջ: Փաշինեանը, հանրային շարժումներու արդէն փորձուած գործիչը, շատ լաւ ըմբռնեց պատմական պահին ընձեռած հնարաւորութիւնը: Ան ճիշդ եզրեր գտաւ ժողովուրդը ներշնչելու ու գօտեպնդելու համար: Յեղափոխութեան նշանաբանը ռուսերէն «տուխով» բառը դարձաւ, որ բառացիօրէն «հոգիով» կը նշանակէ, բայց իմաստայնօրէն աւելի ճիշդ պիտի ըլլար զայն թարգմանել՝ «յանդուգն» կամ «յանդգնութեամբ»:
Լայն զանգուածներու հետ գործ ունենալու վարպետ Փաշինեանը բացի տուխովէն, ուրիշ ոչ-պակաս կարեւոր բառ մըն ալ յաճախ կը գործածէ երբ կը դիմէ ժողովուրդին՝ ըլլա՛յ հանրայնօրէն, ըլլա՛յ համացանցի միջոցով: Այդ բառը այս անգամ հայերէն՝ «հպարտ»-ն է: Ամէն անգամ երբ ան կը դիմէ ժողովուրդին, կ՚ըսէ. «Հայաստանի Հանրապետութեան հպարտ քաղաքացիներ»: Ուրիշ հանճարեղ փաշինեանական հնարք մը, որ լաւ հասկնալով նախորդ շրջանին յատուկ՝ ժողովուրդին նուաստացման ու ստորակայութեան զգացումները, մատը վէրքին վրայ դնելով կոչ կ՚ուղղէ Հայաստանի մեր եղբայրներուն ու քոյրերուն հպարտ ըլլալու, Հա՛յ ըլլալնուն համար հպարտ ըլլալու, նման բացառիկ խաղաղ պատմական յեղափոխութիւն մը իրագործելուն համար հպարտ ըլլալու ու մա՛նաւանդ հպարտ ըլլալու ու այլեւս երբեք թոյլ չտալու ներքին թշնամիին, որ նորէն իշխանութիւն զաւթէ: Նուաստացման մթնոլորտը ամենէն ցաւոտ եւ աչքի զարնողն էր նախորդ շրջանին, որ միայն ներքին հարց չէր, այլ՝ արտաքին: Ասոր մէկ կարեւոր հետեւանքը նախորդ վարչակարգին նուաստացուցիչ արտաքին քաղաքականութիւնն էր, երբ ըլլալով տկար՝ ներքին ու արտաքին ճակատներուն վրայ, շատ յաճախ լուռ կը մնար մեր թշնամիներուն ու նոյնիսկ «բարեկամ»ներուն կատարած նուաստացուցիչ քայլերուն դիմաց:
Ահա Փաշինեանի «հպարտ»-ն է «տուխով»-ին հետ միասին, որ կնիքը հանդիսացան այն ոգեշնչութեան ու խանդավառութեան մթնոլորտին, որ մանաւանդ յատուկ էր յեղափոխութեան օրերուն: Այդ զգացումները այնքան զօրաւոր էին, որ ամբողջ ազգը ոտքի հանեցին, շատեր – անոնց մէջ ըլլալով տողերուս հեղինակը,– նոյնիսկ ոտքի ելան ու ճամբորդեցին Հայաստան ապրելու ու նպաստելու համար պատմական պահին: Ահա այս ոգեշնչման մթնոլորտն է յեղափոխութեան առաջին ու կարեւոր նուաճումներէն մէկը: Որպէս վկայ կրնամ հաստատել, որ ազգի հոգին քանդեց դաւաճան վարչակարգին ստեղծած պատերը ու դուրս ժայթքեց այնպիսի մեծ ծաւալով ու ուժգնութեամբ, որ հիմքը կը դնէր «Նոր Հայաստան»-ի ինքնամաքրման, յառաջխաղացքին ու հզօրութեան:
Իրականութեան մէջ յեղափոխութիւնը սկսաւ 2016 Ապրիլին, երբ թիւով մօտաւորապէս հարիւր մատղաշ երիտասարդներ իրենց նահատակութեամբ վիժեցուցին մեծերուն կողմէ ծրագրուած –ու հաւանական ներքին մեղսակցութեամբ– այն հակահայկական ծրագիրը, որ կը միտէր լայն հողեր գրաւելու Արցախի այսպէս կոչուած յարակից շրջաններէն ու նոյնիսկ բուն Արցախէն: Այդ ծրագրին յաջողութիւնը կրնար աւելի խորացնել մեր հայրենիքի տագնապը ու դառնալ համազգային ճգնաժամ: Հակառակ լաւ ծրագրաւորման, այս ծրագրին շատ սահմանափակ «յաջողութիւնը»՝ որ իրականութեան մէջ ձախողութիւն մըն էր, փաստեց որ չնայած երկար տարիներու ընթացքին Հայաստանի մէջ տիրող նուաստացուցիչ մթնոլորտին՝ ԱԶԳԻ ՀՈԳԻՆ, ազգային արժանապատւութեան հոգին, հոգին մեր հերոսներուն դեռ կենդանի է ու կանգուն, որ ինչքան ալ զօրաւոր ըլլար ներքին թշնամին, ան չէր կրցած թուլացնել այն հոգին, որ մեր մայրերուն կաթին հետ նոր սերունդներուն կը ներարկուի: Ահա Ապրիլեան պատերազմին հերոսներն էին նաեւ «Հայաստանի Հանրապետութեան հպարտ քաղաքացիները»: Ասոր հետեւեցաւ մեր «խենթ»-երուն՝ «Սասնայ ծռեր»-ուն 2016-ի ամռան գործողութիւնը, որ հաստատեց ու անկասկած ցոյց տուաւ, որ հակառակ բոլոր անկումներուն՝ հայ վրիժառու բռունցքը դեռ կայ ու կրնայ հարուածել դաւաճան դրսեւորումները:
Վերը յիշուած երկու եղելութիւնները պէտք էր, որ նախազգուշացում մը ըլլային նախորդ վարչակարգին թէ՝ ազգի արժանապատւութեան հետ խաղալը իր սահմանը ունի, թէ ինչքան ալ պետական հսկողութիւնն ու նիւթական կարողութիւնները զօրաւոր ըլլան՝ տեղ մը կայ, ուր նիւթը չի կրնար դէմ դնել հոգիին, մեր ազգային հոգիին, այն հոգիին որ մեր հերոսական գոյատեւման գաղտնիքը հանդիսացած է: Հակառակ Սարգսեանի 2014-ի յայտարարութեան, թէ ոչ մէկ պարագայի տակ երրորդ ժամանակշրջանի մը համար Հայաստանի ղեկավար պիտի ըլլար, ըլլա՛յ որպէս նախագահ, ըլլա՛յ որպէս վարչապետ, բայց ահա դարձեալ նոր Սահամանադրութեան պատրուակին տակ ան «ընտրուեցաւ» վարչապետ, խեղկատակութիւն մը՝ երբ հին վարչակարգը ի՛նքը կայծը տուաւ ազգի քնացած հոգիի զարթնումին, որ իր կարգին առաջնորդուեցաւ Հայոց պատմութեան նոր «խենթ» Փաշինեանի սկիզբը անյոյս թուացող քայլարշաւով:

Առաջին արդիւնքներ. Յեղափոխութիւնը երկար սպասել չտուաւ դրական իր առաջին արդիւնքները: Մա՛նաւանդ, Սփիւռքի մէջ ահազանգուած արտագաղթի վտանգը որակական բարելաւում մը արձանագրեց յեղափոխութենէն անմիջապէս ետք, երբ ըստ 2018-ի վիճակագրութիւններուն՝ երկար տարիներ ետք, առաջին անգամ ըլլալով հայրենիք վերադարձողներուն թիւը մօտաւորապէս քսան հազարով գերազանցեց լքողներունը: Միւս կողմէն, եղծանումը իշխանութեան վերին մակարդակին՝ դադրեցաւ, վերջ տալով նախկին վարչակարգի ժամանակ Հայաստանի տնտեսութեան ամենամեծ թերութիւնը հանդիսացող մենաշնորհումներուն եւ ամօթալի հանդիսացող՝ բարձր պաշտօնեաներուն՝ մեծ ծաւալի գործարքներու մէջ շահաբաժինով պարտադրաբար ընդգրկուելուն:
Յեղափոխութեան առաջին շրջանին կարեւոր նուաճումներէն մէկը եղաւ նաեւ անցեալ Դեկտեմբերին Ազգային ժողովի ազատ ու արդար ընտրութեան անցկացումը, որ անկախ Հայաստանի պատմութեան մէջ երկրորդն էր 1991-ի ընտրութենէն ետք ու արժանացաւ միջազգային մարմիններու անվերապահ հաւանութեան ու գնահատանքին:

Արցախ. Ինչ կը վերաբերի Արցախի հարցին, հոս ալ ակնյայտօրէն արձանագրուեցաւ բարելաւում ու Հայաստանի դիրքերու ամրապնդում: Վարչապետ ընտրուելուն առաջին օրէն սկսեալ Փաշինեանի յայտարարած՝ Արցախը բանակցութիւններուն մասնակից դարձնելու պահանջը դրական նշան մը եղաւ «Նոր Հայաստան»-ի Արցախեան հարցի նկատմամբ նոր քաղաքականութեան: Միւս կողմէն, Պաշտպանութեան նախարար Տօնոյեան Հայաստանի ռազմավարական համակարգին մէջ յարձակողական մարտավարութեան ընդգրկման մասին յայտարարեց, բան մը որ չկար նախորդ վարչակարգի ժամանակ եւ որուն իրականացման ապացոյցներէն մէկը եղաւ ռուսական Սու-30 յարձակողական ռազմօդանաւերուն ձեռքբերումը: Ասոր վրայ պէտք է աւելցնել յեղափոխութենէն ետք Հայաստանի միջազգային վարկին բարձրացումը, որ աւելի զօրացուց երկրին դիրքերը ընդդէմ Ազէրպայճանին: Աստիճանաբար ու հետեւողականօրէն Ազէրպայճանի ոտքի տակէն սկսան քաշուիլ այն տարբեր առաւելութիւնները, որոնք վերջինս ձեռք բերած էր նախորդ տարիներուն իր նիւթական կարելիութիւններուն շնորհիւ ու Հայաստանի տկարութեան պատճառով: Այս բոլորին արդիւնքը եղաւ սահմանին վրայ՝ Ազէրպայճանի կատարած հրադադարի խախտումներուն մեծ չափով նուազումը ու թշնամիին օգտագործած յարձակողական ու զաւթողական յայտարարութիւններուն անհամեմատօրէն թուլացումը, որոնք աւելի ներքին օգտագործման համար կը կատարուէին, բան մը որ յատուկ է արեւելեան մենատիրական վարչակարգերուն, ինչպէս Ազէրպայճանը: Անձնական մակարդակի վրայ Փաշինեանի ու Տօնոյեանի զաւակներուն Արցախի մէջ զինուորական ծառայութեան մեկնումը զօրաւոր նշան մը եղաւ «Նոր Հայաստան»-ի ղեկավարներուն նուիրումին ու վճռակամութեան: Նման բան չէր եղած նախորդ վարչակարգի ժամանակ, երբ օրինակ Քոչարեանի երկու զաւակները իրենց ծառայութիւնը Երեւանի մէջ ձեւականօրէն կատարած էին, իսկ Տէր Պետրոսեանինը՝ Շամշատինի մէջ: Վերջին շրջանին կարեւոր եղելութիւններէն մէկը եղաւ Հայաստանի և Արցախի ապահովութեան խորհուրդներուն միացեալ նիստին առաջին անգամ ըլլալով Ստեփանակերտի մէջ գումարումը ու այդ նիստի ընթացքին Փաշինեանի տուած կարեւոր պատգամը: Իսկ վերջին՝ Փաշինեան-Ալիեւ Վիեննայի հանդիպումը տեղի ունեցաւ Հայաստանի համար նախորդ հանդիպումներէն աւելի նպաստաւոր մթնոլորտի մը մէջ, մա՛նաւանդ որ հանդիպման ճիշդ նոյն օրը Պաշտպանութեան նախարար Դաւիթ Տօնոյեան Նիւ-Եորքի մէջ հայկական գաղութի հետ հանդիպման ժամանակ յայտարարեց. «Տարածքներ՝ խաղաղութեան դիմաց»-ի փոխարէն «Նոր պատերազմ՝ նոր տարածքների դիմաց» կարգախօսը, որ «Նոր Հայաստան»-ի նոր ու հզօր մօտեցման մասին կը խօսէր: Տօնոյեանի վերջին յայտարարութիւնը Փաշինեանը կնքեց ըսելով. «Եթէ Դաւիթ Տօնոյեանը այլ յայտարարութիւն անէր, ես նրան կ՚ազատէի Պաշտպանութեան նախարարի պաշտօնից»: Հայաստանի մէջ գործող քաղաքական վերլուծաբանները առանց խտրութեան,– անոնց մէջ ըլլալով Փաշինեանը քննադատողներ ալ,– ողջունեցին «Նոր Հայաստան»-ի այս նոր քաղաքականութիւնը: Մէկ խօսքով Հայաստանը հոս դարձեալ կիրարկեց «հպարտ» ըլլալու հանգամանքը ու այդ մէկը իրագործեց յանդգնութեամբ (տուխով):

Արտաքին քաղաքականութիւն. Հայաստանը նաեւ հպարտօրէն սկսաւ յարաբերիլ աշխարհին հետ: Փաշինեանին «հպարտ»-ը հոս արդէն ակնյայտօրէն սկսաւ իրագործուիլ: Հայաստանի համար ամենէն կարեւոր դաշնակցային-ռազմավարական յարաբերութիւնները Ռուսաստանի հետ դադրեցան ստորակայական ըլլալէ, սկսան վերածուիլ դաշնակցայինի: Ըլլալով անկախ, չփճացած ու մանաւանդ իր թիկունքին զգալով ազգին մեծամասնութեան աջակցութիւնը, Փաշինեան սկսաւ ինքնավստահօրէն խօսիլ Ռուսաստանի հետ, բան մը որ աւելի հաւասարէ-հաւասար նախադրեալները ստեղծեց հայ-ռուսական յարաբերութեան համար: Հասկնալով ու պահելով հանդերձ Ռուսաստանի հետ ռազմավարական յարաբերութիւնները «Նոր Հայաստանը» աւելի անկախօրէն սկսաւ յարաբերիլ աշխարհին հետ: Ասոր կարեւոր մէկ նշանն էր Փաշինեանի վերջերս Իրան կատարած պատմական պաշտօնական այցելութիւնը, որ այդ երկրին կողմէ բացառիկ ուշադրութեան արժանացաւ, հիմքը դնելով ապագայի յարաբերութիւններու լայնածաւալ ու խորքային զարգացման: Այս այցելութիւնը իր որակով եւ ծաւալով շատ աւելի մեծ էր Հայաստանի նախորդ ղեկավարներուն Իրան կատարած կարճ ու աշխատանքային այցելութիւններէն: Միւս կողմէն, կարեւոր յառաջընթաց արձանագրուեցաւ Եւրոպական Միութեան հետ յարաբերութիւններուն մէջ, որուն սատարեց վերջինիս ցուցաբերած լուրջ հետաքրքրութիւնը Հայաստանի նկատմամբ եւ որուն կարեւոր պտուղը հանդիսացաւ Հայաստանի տրամադրուած եօթը հարիւր միլիոն եւրօ վարկը: Հոս կարեւոր է նշել, որ Ռուսաստան իր գործադիր բարձրագոյն իշխանութեան մակարդակով հասկացողութիւն ցուցաբերեց ու ընդունեց «Նոր Հայաստան»-ի նոր արտաքին քաղաքականութիւնը, նկատի ունենալով որ հոն ցանկութիւն ու նոյնիսկ միտում չկայ Ռուսաստանի հետ դաշնակցային-ռազմավարական յարաբերութիւնները խզելու: Ընդհակառակն, այդ յարաբերութիւններուն մէջ նոր կարեւոր տարրեր աւելցան եւ այդ մէկը Հայաստանի մասնակցութիւնն էր Ռուսաստանի կողքին Սուրիոյ մէջ մարդասիրական առաքելութեան, իսկ Ռուսաստանի կողմէ՝ Հայաստանին բարենպաստ պայմաններով ծախուած Սու-30 ռազմօդանաւերը: Այս երկու կարեւոր հանգամանքները ինքնին ապացոյց մը եղան Հայաստան-Ռուսաստան պետական բարձր մակարդակի վրայ եղած յարաբերութիւններուն կայուն բնոյթին:
«Նոր Հայաստան»-ի անկախ քաղաքականութեան համար լուրջ փորձաքար է Ամուլսարի հարցը, որ ոսկիի հանք մըն է նոյնանուն լեռնագագաթին շուրջ Վայոց Ձորի եւ Սիւնիքի մարզերու սահմանին: Ատոր օգտագործումը մեծ դժգոհութիւն յառաջուցած է շրջակայ մարդոց առողջութեան վնասելու մտավախութեան պատճառով, բան մը որ հեռու չէ իրականութենէն: Յստակ է, որ ինչ-ինչ պատճառներով Ամուլսարի օգտագործման համաձայնութիւնը ստորագրուած էր նախորդ վարչակարգին կողմէ ու ներդրում կատարող ամերիկեան «Լիտիան» ընկերութիւնը արդէն մօտաւորապէս մէկ միլիառ ամերիկեան տոլար ծախսած է: Հարցը դեռ վերջնական լուծում չէ գտած: Վերջին նորութեան մասին Փաշինեան վերջերս յայտարարեց. "Ամուլսարի հետ կապուած մամուլում ընկալում կայ՝ վա՜յ, «Լիտիան»-ը դիմում է միջազգային դատարան, ուրեմն վերջ, կորանք ազգովի։ Դիմում է՝ թող դիմի։ Ինչո՞ւ մենք մեզ այնքան անպաշտպան ենք զգում, ով ուզի կարող է մեզ անկիւն քշել։ Այո՛, որոշ միջազգային խաղացողներ կան, որ գալիս են, ասում՝ կը դիմեն միջազգային դատարան եւ ուշադիր նայում են։ Եւ երբ տեսնում են որ Հայաստանի Հանրապերութեան ներկայացուցիչը չի ուշաթափւում, իրենք են վատանում, իրենց ճնշումն է վատանում՝ ո՞նց, մեզանից չէ՞ք վախում...ո՛չ, չենք վախենում, էդ դուք մեզանից պէտք է վախենաք, եթէ վախենալու բան կայ, եւ ոչ մենք ձեզնից"։ Ազգային ժողովի ամպիոնէն արտասանուած այս խօսքերը արդէն շատ բան կ՚ըսեն: Մեծ յոյսով եմ, որ Հայաստանը յաղթական դուրս պիտի գայ նախորդ վարչակարգէն ժառանգած այս կնճռոտ հարցէն:

Տնտեսութիւն. Յստակ է, որ ամենէն հիմնական հարցը տնտեսական վիճակին բարելաւումն է: Հասկնալի է, որ տուեալ հարցը աւելի բարդ է ու ժամանակ կը պահանջէ համեմատելով միւս հարցերուն եւ իրականութեան մէջ միւս հարցերը սերտօրէն կապուած են տնտեսութեան վիճակին հետ: Պատահական չէ, որ վերջին ընտրութիւններէն յետոյ Փաշինեանը կը խօսի տնտեսական յեղափոխութեան մասին: Այս բնագաւառին մէջ դեռ շօշափելի դրական փոփոխութիւնները շատ չեն ու չեն կրնար ըլլալ: Յուսալի նշան մըն էր նոր ստացուած այն տեղեկութիւնը, որուն համաձայն այս տարուան առաջին եռամսեակի պետական պիւտճէն 11,4 միլիառ դրամով աւելի իրագործուած է (մօտաւորապէս 23.500.000 ամերիկեան տոլար), ժողովուրդին՝ վաճառքի հարկը աւելի լաւ վճարելուն շնորհիւ, բան մը որ նախապէս տեղի չէր ունենար: Փաստօրէն ժողովուրդը կը լսէ այդ մէկը ընելու պետութեան ու Փաշինեանի կոչերը ու այսպէսով կը մասնակցի «Նոր Հայաստան»-ի տնտեսութեան բարելաւման գործին, բան մը որ շատ կարեւոր է: Վերջերս ուրիշ կարեւոր նշան մըն էր նաեւ այն հանգամանքը որ համաշխարհային Moody's վարկանշային կազմակերպութիւնը Հայաստանի ինքնիշխան վարկանիշի հեռանկարը եւ Հայաստանի դրամատնային համակարգի կանխատեսումը «կայուն»-էն բարձրացուց «դրական»-ի:
Անշուշտ, որ եկող քանի մը տարիներուն պիտի երեւի թէ իրականութեան մէջ ի՞նչ տեղի պիտի ունենայ տնտեսական բնագաւառին մէջ ու թէ վերջ ի վերջոյ այս բոլորը պիտի յանգեցնէ՞ ժողովուրդի տնտեսական մակարդակին փաստացի բարելաւման: Դուրսէն դիտողին համար տնտեսական վիճակին չափանիշը գիտնալու ամենէն լաւ միջոցը պիտի ըլլայ ամէն տարի Հայաստանէն մշտական հեռացողներուն ու մշտական վերադարձողներուն կամ տեղափոխուողներուն թիւերուն համեմատութիւնը: Ինչպէս վերեւ արդէն նշուեցաւ՝ անցեալ տարուան թիւերը լաւ նշաններ ցոյց տուած են, որ պէտք է տարուէ տարի աստիճանաբար բարելաւուին հասնելով մինչեւ լայնածաւալ հայրենադարձութեան:

Մտահոգութիւն. Նոյնիսկ եթէ Փաշինեանի ո՞վ ըլլալուն մասին գրեթէ բոլոր կասկածները փարատած են, բայց իրեն մօտիկ շրջանակներուն կամ յեղափոխութեան պատճառով պաշտօններ ստանձնած որոշ անհատներու մասին մտահոգուելու լուրջ հիմքեր կան: Ասոնցմէ ամենէն աչքի զարնողն է Ալէն Սիմոնեանը, որ յայտնի է իր ծայրայեղ ազատամիտ գաղափարներով: Սիմոնեանն էր նաեւ որ սկսաւ խօսիլ Ազգային փառերգը փոխելու մասին: Այս մտահոգութեան կապակցութեամբ յուսադրիչ պարագան այն է, որ յեղափոխութեան ժամանակ Փաշինեանէն ետք Արարատ Միրզոյեանի հետ հաւասար դիրք ունեցող Սիմոնեանը այսօր բաւական չափով զիջած է իր դիրքերը: Մինչ Միրզոյեան այսօր երկրի երկրորդ դէմքը կը հանդիսանայ Ազգային Ժողովի նախագահը ըլլալով, Սիմոնեան անոր երեք տեղակալներէն մէկն է միայն: Փաստ է, որ Ազգային փառերգը փոխելու մասին խօսակցութիւնները վերջ գտան ու տեղ չհասան: Ըստ հաւաստի աղբիւրներու՝ ատոր ետեւը կանգնած էր նոյնինքն Փաշինեանը, որ նպատակայարմար չէր նկատած Ազգային փառերգին փոփոխութեան հարցին արծարծումը: Այս նշան մըն է, որ յեղափոխութիւնը կարողութիւնը ունի ինքզինք ուղղելու, բան մը որ շատ կարեւոր է մանաւանդ նման շարժումներու պարագային:
Պատմութեան մէջ յեղափոխութիւնները կրնան տարբեր ուղղութիւններով երթալ: Ասոր համար չափազանց կարեւոր է ժողովուրդին զգաստութիւնը, որ ժամանակակից ընկերութեան մէջ կ'արտայայտուի քաղաքացիական ընկերութիւն հասկացողութեամբ (civil society): Յեղափոխութեան պահպանման ամենամեծ երաշխիքը ժողովուրդին աչքն է: Այնքան ժամանակ որ Փաշինեան կը յարգէ ազատութիւնները չսահմանափակելու իր խոստումները, մտահոգուելու կարիք պէտք չէ ըլլայ՝ պետութեան որեւէ շեղման հաւանականութեան առումով, որովհետեւ քաղաքացիական ընկերութիւնն է որ կը հսկէ, եթէ պէտք է կ'աղմկէ, կը բողոքէ ու անհրաժեշտ պարագային ընտրութիւններով, իսկ ծայրայեղ պարագային նաեւ ըմբոստանալով կրնայ փոխել իշխանութիւնը: Այս ուղղութեամբ Փաշինեան դեռ մտահոգուելու առիթ չէ տուած, նոյնիսկ երբեմն մեղմ երեւցած է, երբ օրինակ գիտնալով հանդերձ, որ Հայաստանի լրատուական միջոցները ու համացանցային տարբեր աղբիւրները մեծամասնութեամբ կը պատկանին նախորդ վարչակարգին ու ատոր մօտիկ շրջանակներուն, նաեւ տեսնելով որ համացանցը լեցուն է «Նոր Հայաստան»-ին դէմ զանազան սուտ ու չարամիտ տեղեկութիւններով՝ ոչ մէկ քայլ առած է սահմանափակելու համար ատոնց գործունէութիւնը: Վերջերս էր միայն, որ Ազգային անվտանգութեան ծառայութեան յանձնարարեց պայքարիլ մանաւանդ ատելութիւն, բռնութիւն ու անօրինական արարքներու կոչ ընող աղբիւրներուն դէմ:

Քննադատութիւն. Ահա հոս պէտք է տեսնել ու վերլուծել Փաշինեանին ու «Նոր Հայաստան»-ին ուղղուած քննադատումները, որոնցմէ մաս մը ողջամիտ են ու հետեւաբար անհրաժեշտ, իսկ միւս մասը փողոցային մակարդակի ու սուտերու վրայ հիմնուած: Այսպէս. ըսուեցաւ որ Փաշինեանը Արցախը պիտի ծախէ: Իրականութեան մէջ հակառակը տեղի ունեցաւ: Հաւաստի աղբիւրներէն կարելի է հաստատել, որ Արցախի ղեկավարութիւնը ամբողջականօրէն գոհ է Արցախեան հարցի նկատմամբ «Նոր Հայաստան»-ի քաղաքականութենէն: Ըսուեցաւ, որ Փաշինեանին ետեւը Արեւմուտքն է, բան մը որ չի կրնար համապատասխանել իրականութեան, որովհետեւ եթէ նման բան մը իրական ըլլար, Իրանի հետ յարաբերութիւները պէտք է վատանային: Դարձեալ՝ հակառակը պատահեցաւ: Փաշինեանին Իրան կատարած այցելութիւնը, նախորդ վարչակարգին յարող աղբիւրները կատարելապէս լռութեան մատնեցին, յար եւ նման ազէրպայճանական աղբիւրներուն: Հայաստանի համար այդ այցելութեան դրական նշանակութիւնը այնքան մեծ էր ու բացայայտ, որ չէր կրնար քննադատուիլ: Ծիծաղելի գրառում մը կար Դիմագիրքի մէջ, որ Փաշինեանին՝ Նոր Ջուղայի հայկական գաղութը ետին երեւցող ինքնանկարի (selfie) համար կ'ըսէր. «Նայէ՛ք թէ Փաշինեանը ինչո՞վ է զբաղուել Իրանում»։ Փաստօրէն փորելով-փորելով ուրիշ բան մը կարելի չէր եղած գտնել: Փորձուած ձեւը, անտեսելով դրական երեւոյթները, չափազանցելով ու գունազարդելով կեդրոնանալն է որեւէ ժխտական երեւոյթներու վրայ, ինչքանով ալ քիչ նշանակութիւն ունենան ատոնք, հայկական ասացուածքի արտայայտութեամբ՝ «գաւաթին մէջ փոթորիկ ստեղծել» փորձելով:

Արդար հատուցում. Նախորդ վարչակարգին այս ընթացքը ցոյց կու տայ, թէ ի՛նչ խորունկ մակարդակի անկում ապրած է ան: Փոխանակ ընդունելու իր կատարած մեծ սխալները ու ծանր մեղքերը կամ նուազագոյնը գո՛նէ լռելու, ան ամբարտաւանօրէն կը շարունակէ իր նախորդ ընթացքը, յոյս ունենալով՝ իշխանութեան վերադառնալ: Այս մէկը աւետարանեան այն իրողութեան հաստատումն է, որ երբ մարդը շատ յառաջ կ՚երթայ մեղքի մէջ ու շատ խորունկ կ՚ընկղմի աղտոտութեան մէջ, ապա կու գայ այն պահը երբ գիծ մը կայ որ կը հատէ, որմէ ետք անկարելի կը դառնայ վերադարձը դէպի զղջում ու ինքնամաքրում: Աւելորդ պիտի չըլլար հոս նաեւ յիշել Գարեգին Նժդեհի խօսքերը. «Մեր դժբախտութիւնը այն չէ թէ աշխարհում կան Թուրքեր, այլ այն՝ որ կան թրքանման Հայեր»։ Ահա հաւանաբար այս պատճառով էր, որ Փաշինեան կ՚ըսէր թէ իրեն համար դժուար է լսել հին վարչակարգին կատարածներուն մասին գաղտնի զեկոյցները եւ որ ան կը պահանջէր օրական իրեն սահմանափակ քանակով ծրարներու մասին զեկուցել, որպէսզի կարելի ըլլար մարսել այդ դառն ճշմարտութիւնները: Որպէս օրինակ ան կ՚ըսէր, որ պայմանագրեր ստորագրուած են, որոնց համաձայն հայաստանեան կողմը ուրիշ երկիրներու մէջ կատարուած ու Հայաստանի հետ կապ չունեցող համաձայնութիւններու խախմտան պարագային՝ իր վրայ առած է տուգանքները վճարելու պարտաւորութիւնը: Ապագայի համար կը կարծեմ՝ իմաստուն պիտի ըլլայ չբացայայտել կատարուած ամէն խախտում ու չարաշահում՝ ազգի հոգեկան առողջութիւնն ու հաւասարակշռութիւնը պահպանելու համար:
Այս նիւթին հետ կապ ունի ու կարեւոր է թէ՝ ո՞վ եւ որքանո՞վ պատիժ պիտի կրէ: Այս պատճառով իմաստուն է յայտարարուած մօտեցումը, ըստ որուն՝ սպանութիւններ հրահանգած ու կատարած անձինք պէտք է դատապարտուին, իսկ անոնք որոնք միայն նիւթական չարաշահումներ կատարած են, նմաններուն ներում շնորհուի, պայմանով որ՝ անոնք վերադարձնեն իրենց իւրացուցած ու ապօրինաբար ձեռք բերած նիւթական հարստութեան մեծ մասը: Հոս, անշուշտ առանցքային է Ռոբերտ Քոչարեանի պարագան, որ նախորդ վարչակարգի ստեղծման հիմնական պատասխանատուն է, օձին գլուխը ու կնքահայրը, որ պատասխանատուն է նաեւ զանազան հանգամանքներու տակ գործուած սպանութիւններու եւ որ Հայաստանի չափերը նկատի առնելով՝ կուտակած է ահռելի ծաւալի հասնող հարստութիւն, որ ըստ որոշ աղբիւրներու երեքէն մինչեւ չորս միլիառ ամերիկեան տոլարի կը հասնի: Հակառակ դուրսէն եղած զանազան բարձր մակարդակի միջամտութիւններուն ու անգամ մը բանտէն դուրս ելլելուն, այդպէս ալ Քոչարեան կը մնայ բանտարկուած նախաքննութեան ժամանակ ու կարելի է յուսալ, որ իր արդար պատիժը պիտի ստանայ: Նոյնն է Մանուէլ Գրիգորեանի պարագան: Ինչ կը վերաբերի Սերժ Սարգըսեանին, ապա շշուկ մը կայ, որուն համաձայն՝ անցեալ տարուան Ապրիլ 23-ին ան համաձայնութեամբ հրաժարած է վարչապետի իր պաշտօնէն, այն պայմանով որ ապագային չդատապարտուի: Յամենայն դէպս, դեռ քանի մը անուններ կան որոնք արժանի են դատապարտուելու: Անձնապէս հոս պիտի ուզէի աւելցնել պետական-ազգային դաւաճանութեամբ մեղադրուողներու դատապարտութեան անհրաժեշտութիւնը: Անձի պատիժէն աւելի՛ այդ պէտք է ընել, առաջքը առնելու համար ապագային՝ ազգադաւ նման քայլերու կրկնութիւններու:
Արդարադատութեան հարցը դիւրութեամբ չ՚ընթանար, նկատի առնելով որ դեռ խորհրդային ժամանակէն այդ համակարգը ամենէն փճացած ոլորտներէն մէկը եղած է: Ահա այստեղէն կու գայ Քոչարեանն ու Գրիգորեանը բանտէն ազատելու հանգամանքները, որոնց հետեւեցաւ անոնց կրկին կալանաւորումը: Անշուշտ հոս «Նոր Հայաստանը» մեծ մարտահրաւէրի մը դիմաց կեցած է եւ այս մէկը արդարադատութեան համակարգին մաքրումն է, որ անհրաժեշտ ու գլխաւոր պայմաններէն մէկն է թաւշեայ յեղափոխութեան վերջնական յաղթանակին:
Վերջերս, այս ծիրին մօտիկ ուշագրաւ երկու եղելութիւններ արձանագրուեցան: Առաջինը. Հայաստանի Ազգային անվտանգութեան ծառայութեան պետ՝ Արթուր Վանեցեանի մօր վարչապետի անձնակազմին մէջ ունեցած գործէն հեռացուիլը. «Վարչապետի յանձնարարութիւնը ոչ պատշաճ կատարելու պատճառով», ինչպէս որ հաստատեց վարչապետի մամլոյ բանբերը: Իսկ երկրորդը. Փաշինեանի՝ իր մօտիկ ազգականներէն մէկուն օրինազանցութեան մասին պետական մարմինները տեղեկացնելը:
Կաշառակերութիւն. Ուրիշ կարեւոր ու դժուար մարտահրաւէր մըն է կաշակեռութեան հարցը: Այդ հարցի յաղթահարման համար մեծ խոչընդոտ է պետական ամսականներուն ցած ըլլալու հանգամանքը: Հակառակ անոր, որ ամենաբարձր մակարդակի վրայ նշաններ չկան, որ կաշառակերութիւն տեղի կ՚ունենայ, բայց եւ այնպէս՝ ոեւէ մէկը վստահօրէն չի կրնար ըսել, որ միջին ու աւելի ցած մակարդակներու վրայ այդ չարիքը վերացած է: Վերջերս հայաստանցի անձէ մը լսեցի, թէ կը ճանչնայ ոստիկան մը, որ մինչեւ յեղափոխութիւնը ամսական հինգ հարիւր ամերիկեան տոլար կը ստանար ու մօտաւորապէս հինգ հարիւր ալ անօրէն եկամուտ ունէր ու այդ եկամուտի հիման վրայ երկարաժամեայ վարկով տուն գնած է, իսկ յեղափոխութենէն ետք անօրէն եկամուտի բաժնին վերացման պատճառով այլեւս ի վիճակի չէ տան վարկին համար անհրաժեշտ ամսական իր վճարումները կատարելու: Նման պարագաներ շատ կան: Փաստուած է, որ համակարգային կաշառակերութեան յաղթահարումը կը սկսի վերէն, բան մը որ արդէն իրականութիւն է «Նոր Հայաստան»-ի մէջ: Կը մնայ, որ աստիճանաբար ու տնտեսական վիճակի բարելաւման համընթաց նուազի նաեւ կաշառակերութիւնը աւելի ցած մակարդակներու վրայ, հասնելու համար կարելի եղած նուազագոյն չափերուն:
Եկամուտներու բարելաւման չափ ու նոյնիսկ աւելի կարեւոր է մարդոց գիտակցութեան փոփոխութիւնը եւ հոս յոյսը պէտք է դնել աւելի շատ այն սերունդին վրայ, որ խորհրդային ժամանակէն ետք կազմաւորուած է, քանի որ խորհրդային շրջանին կազմաւորուած սերունդին մեծ մասը ամբողջ իր կեանքը ըլլա՛յ կամաւորաբար, ըլլա՛յ պարտադրաբար ապրած է գողնալով ու խարդախութեամբ: Նշանակալի էր վերջերս մեծ գումարներով կաշառք առնելու մեղադրմամբ՝ Առողջապահութեան փոխնախարարին ձերբակալութիւնը: Այս ձերբակալումը աւելի կարեւոր կը դառնայ այն հանգամանքով, որ մեղադրեալը «Նոր Հայաստան»-ի շրջանին պաշտօն ստանձնած ղեկավարներէն մէկն է: «Նոր Հայաստան»-ի շրջանին ցայսօր կատարուած ամենաբարձր մակարդակի ձերբակալումն է այս մէկը: Եղածը յոյս կը ներշնչէ, որ նոր իշխանութիւնները լուրջ են կաշառակերութեան ու եղծանման դէմ իրենց պայքարին մէջ: Հայաստանի հետ շփումներս կը վկայեն, որ ժողովուրդին մակարդակով կաշառակերութիւնը անհամեմատ պակսած է: Հոս դարձեալ Փաշինեանին «հպարտ»-ը իր դերը ունի, որովհետեւ իսկապէս հպարտ մարդը ո՛չ կաշառք կու տայ և ո՛չ ալ կաշառք կ՚առնէ:
Համակարգ. «Նոր Հայաստան»-ի հիմնական հարցերէն է այժմ ամէն ինչի հիմնուած ու կեդրոնացած ըլլալը Փաշինեանի անձին վրայ: Դեռ կազմակերպուած համակարգ մը չկայ: Նախորդ վարչակարգը ամէն ինչ յարմարցուցած էր իր կարիքներուն, որոնցմէ ամենէն ծանօթը Սերժ Սարգսեանը իր պաշտօնին պահելու համար վարչապետական համակարգի ստեղծումն էր: Իսկ հիմա պէտք է ստեղծել նոր համակարգ, հիմնուած՝ ճիշդ նկրտումներու վրայ: Դիւրին պարտականութիւն մը չէ այս մէկը, մա՛նաւանդ պատրաստուած անձերու պակասին պատճառով:
Իշխանութեան «Քաղաքացիական պայմանագիր» դաշինքի՝ Ազգային ժողովին ջախջախիչ մեծամասնութիւնը կազմելու հանգամանքը մտահոգութեան առիթ կրնայ ըլլալ, եթէ իշխող խումբը չարաշահէ իր ուժը: Աշխարհը արդէն ստեղծած է այն համակարգը որ առաւելագոյն չափով կրնայ առողջ պահել ժողովրդավարութիւնը: Այդ համակարգի պարտադիր բաղադրեալներն են.– զօրաւոր ընդդիմութեան գոյութիւնը, իշխանութեան մէկ հոգիի կամ խումբի ձեռքը չկեդրոնանալը ու զայն բաժնելը, հսկողութեան իրական միջոցները... եւ այլն: Այս բոլորը նպատակներ են, որոնք եկող տարիներուն պէտք է ստեղծուին ու ներկայիս Փաշինեանն է այն անձը, որուն կը վիճակուի ատոնց իրագործումը:

Սփիւռք. Հասկնալի է, որ Սփիւռքի նախարարութեան ջնջումը հարցումներ յառաջացուց: Իր կողմէն Փաշինեան եւ կառավարութիւնը բացատրեցին այդ փոփոխութիւնը աւելի գործունեայ ու արդիւնաւէտ նոր համակարգի մը ստեղծմամբ, որ վարչապետի կառոյցին մէկ մասը պիտի ըլլայ ու պիտի կարենայ աւելի լաւ ձեւով համադրել Սփիւռքի հետ առնչութիւն ունեցող տարբեր կառոյցներու աշխատանքները: Այստեղ պէտք է սպասել՝ ի՞նչ ցոյց պիտի տայ ժամանակը: Միւս կողմէն, Սուրիա ուղարկուած մարդասիրական առաքելութիւնը կարեւոր քայլ մըն էր, որուն մասին նախորդ վարչակարգը խօսեցաւ բայց չառաւ: Այս քայլի մասին Ազգային ժողովին մէջ հարցում-պատասխանի ժամանակ, Փաշինեան յստակ յայտարարեց, թէ նպատակը երախտագիտութիւն յայտնելն է Սուրիոյ ժողովուրդին,– որ Մեծ Եղեռնի ժամանակ օգնած էր մեր ժողովուրդին– ու նաեւ շօշափելի օժանդակութիւն ցուցաբերելը՝ սուրիահայ գաղութին: Զարմանալի էր, որ Փաշինեանի կարեւոր այս յայտարարութիւնը աննկատութեան մատնուեցաւ Սփիւռքին կողմէ: Յիշուած քայլը կարեւոր նշան մըն է եւ ցոյց կու տայ, թէ «Նոր Հայաստան»-ը կը ջանայ հոգատար ըլլալ Սփիւռքին նկատմամբ:
Ինչ կը վերաբերի Սփիւռքին՝ հոս անշուշտ նկատելի է վերջինիս մեծամասնութեան դրական վերաբերումը «Նոր Հայաստան»-ի նկատմամբ: Ասոր կարեւոր մասը կու գայ նախկին Հայաստանցիներէն, որոնք աւելի լաւ պատկերացում ունին ու զգայուն են Հայաստանի նկատմամբ: Ուր որ Փաշինեան այցելեց, դիմաւորուեցաւ մեծ խանդավառութեամբ: Սակայն անհրաժեշտ է նշել ինչ-ինչ պատճառներով սփիւռքեան որոշ շրջանակներու վերապահութիւնը Փաշինեանի հանդէպ, բան մը որ ժամանակի ընթացքին յոյսով եմ՝ պիտի բարելաւուի դրական ու փաստուած լուրերու ներգործութեամբ: Յամենայն դէպս, լաւ կ՚ըլլայ որ այդ տեղի ունենայ ինչքան կարելի է արագ: Եզրակացութիւններ պէտք է ընել միայն փաստերու վրայ հիմնուելով եւ ոչ թէ նախապէս տրամադրուելով՝ յենլով ըսի-ըսաւներու: Ժամանակակից արհեստագիտութիւնը ու տեղեկութեանց հասանելիութիւնը առիթ կու տայ անձնապէս կողմնորոշուելու ու ճիշդը սխալէն զանազանելու: Դաւադրութեան տեսութիւնը (conspiracy theory), որ Սփիւռքէն շատերուս մտածելակերպին յատուկ է, պէտք է հիմնուի փաստերու վրայ: Որեւէ բանի մը ետեւ անպայման Ամերիկան կամ Ռուսաստանը տեսնելու պարզունակ մօտեցումէն պէտք է ձերբազատիլ, որովհետեւ նման ենթադրութիւնները յաճախ իրականութեան չեն համապատասխաներ: Յստակ է, որ Փաշինեանը Ռուսաստանի «մարդ»-ը չէ, իսկ փաստերը հակառակը ցոյց կու տան շատերուն այն պնդումին, թէ Արեւմուտքն էր թաւշեայ յեղափոխութեան ետին: Վերջին տեսութեան անհիմն բնոյթին ամենամեծ ապացոյցը «Նոր Հայաստան»-ի Իրանին հետ յարաբերութիւնները զարգացնելու լուրջ ջանքն է ու Ռուսաստանի կողքին Հայաստանի մասնակցութիւնը՝ Սուրիոյ մէջ մարդասիրական առաքելութեան, քայլեր որոնք նախորդ վարչակարգի ժամանակ չէին առնուած: Հայաստան պէտք ունի Սփիւռքին: Երբ կը խօսուի տասը միլիոն Հայութեան մասին, նաեւ այդ մէկը պէտք է վերածուի ՏԱՍԸ ՄԻԼԻՈՆՆՈՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ոչ թէ բառին բառացի իմաստով, այլ՝ փաստացի: Այդ պիտի իրականանայ երբ գործնականօրէն աւելի տեսանելի համազգային ջանք մը ըլլայ «Նոր Հայաստան»-ին օգնելու: Ժամանակի գնացքը արագօրէն կ՚ընթանայ ու պէտք է չուշանալ:
Հոս, «Նոր Հայաստան»-ը կրնայ ու պէ՛տք է օգնէ տասը միլիոննոց Հայաստանի տեսլականի իրագործման, համահայկական խորհըրդակցական մարմին մը ստեղծելով, որ եթէ յաջող ըլլայ՝ կրնայ ապագային նաեւ որոշ իրաւական ուժ ունենալ:

Փաշինեան. Ինչ կը վերաբերի Փաշինեանին, հակառակ անոր, որ ինչպէս նախապէս նշեցի, յեղափոխութեան օրերուն խանդավառուած՝ յատուկ ճամբորդած էի Հայաստան, բայց պէտք է խոստովանիմ որ այդ ժամանակ ու ետքը որոշ մտահոգութիւն ունէի՝ Փաշինեան որքանո՞վ ազգային է: Այս մտահոգութիւնը առաւելաբար կու գար անոր օգտագործած լեզուէն, որ իր էութեամբ հեռու է աւելի ազգային ուղղուածութիւն ունեցող Սփիւռքահայերուս օգտագործած հայերէնէն: Բայց նաեւ պէտք է խոստովանիմ, որ այդ կասկածները արագօրէն փարատեցան տեսնելով Փաշինեանի ու «Նոր Հայաստան»-ի՝ Արցախեան հարցին նկատմամբ որդեգրած ինքնավստահ ու յստակ, հպարտ քաղաքականութիւնը:

Աւանդական արժէքներ. Ուրիշ կարեւոր ոլորտ մը, որուն դեռ պէտք է ապասել վերջնական եզրակացութեան մը յանգելու համար, ընկերաբարոյական հարցերն են: Այս ոլորտը իր տարբեր ճիւղաւորումներով բարդ է ու կնճռոտ, որովհետեւ կապ ունի ո՛չ թէ միայն ներքին, այլեւ արտաքին ազդակներու հետ: Եւրոպայի հետ մերձեցումը ու որոշ չափով անկէ կախեալ ըլլալու հանգամանքը կրնայ դուռ բանալ Հայաստանի վրայ ճնշումներու, որպէսզի վերջինս մեր ազգային բարոյական համակարգին հակառակ ընթացք մը որդեգրէ, պաշտպանելով ու օրիկանացնելով Եւրոպային յատուկ ծայրայեղ ազատամիտ երեւոյթները: Այս մտահոգութիւնը աւելի կը զօրանայ նկատի առնելով «Նոր Հայաստան»-ի ստեղծած նոր իրավիճակին մէջ հայ ծայրայեղ ազատամիտ անհատներուն ու հոսանքներուն աշխուժացումը: Յամենայն դէպս, առ այժմ նշանները լաւ կ՚երեւին, որովհետեւ դեռ փաստացիօրէն ծայրայեղ ազատամիտ մղումներու պաշտօնական ու օրէնսդրական կիրառման փորձ չ՚երեւիր: Անցեալ տարուան Դեկտեմբերին կայանալիք սեռային փոքրամասնութիւններուն փակ ֆորումը այդպէս ալ տեղի չունեցաւ, հակառակ իրաւապաշտպաններուն բողոքներուն: Ոստիկանապետ Օսիբեանը այդ մէկը ապահովութեան ազդակներով պատճառաբանեց: Հոս անպայման պէտք է ուշադրութիւն հրաւիրել այն հանգամանքին վրայ, որ նման հաւաքներ տեղի ունեցած էին նախորդ վարչակարգի ժամանակ, որոնց մասին աղմուկ չէր բարձրացուած:
Վերջերս Ազգային ժողովի դահլիճին մէջ, մարդու իրաւունքներու յանձնախումբի նիստին ժամանակ սեռափոխի մը ելոյթ ունենալը շիկացուց մթնոլորտը: Այլ բան կարելի չէր կռահել, նկատի առնելով որ Հայաստանի ժողովուրդին ջախջախիչ մեծամասնութիւնը դէմ է հանրային նման դրսեւորումներու: Յատկանշական է Արտաքին գործոց նախարարութեան բանբերին պատասխանը Հայաստանի մէջ որոշ դեսպանատուներու՝ այդ դէպքին մասին միակողմանի յայտարարութեան. «Ուստի, այս համատեքստում մեր միջազգային գործընկերները պէտք է առաւել յարգանք եւ զգայնութիւն ցուցաբերեն հայկական հասարակութեան հանդէպ եւ ձեռնպահ մնան հասարակական քննարկումների անհարկի ուղղորդումից, եթէ անգամ նրանք համաձայն չեն դրանց տոնայնութեան հետ։ Կ՚ուզենայինք յիշեցնել, որ հասարակական բարոյականութեան սկզբունքը մաս է կազմում մարդու իրաւունքների միջազգային պարտաւորութիւններին եւ դրանք չեն կարող անտեսուել»։
Հոս կարեւոր հանգամանք է Փաշինեանի ընտանիքին ամուր ու աւանդական ըլլալու հանգամանքը, բան մը, որ Փաշինեան կը շեշտադրէ ու կը յայտարարէ ըսելով, որ ինք աւանդական հայկական ընտանիքի հետեւորդ է: Նաեւ ոչ-պակաս կարեւոր է Փաշինեանի հաւատացեալ ըլլալու հանգամանքը, որ դարձեալ զանազան առիթներով նշած է: Յայտնի է անոր խօսքը. «Կայ մի գիրք որ անընդհատ ընթերցում եմ, այդ գիրքը Աստուածաշունչն է»։
Հոս, փակագիծ մը բանալով պէտք է նշել Փաշինեանի տիկնոջ՝ Աննա Յակոբեանի գործած դրական տպաւորութեան եւ ունեցած դերին մասին, բաներ որոնք կարեւոր են ու մեծապէս կրնան նպաստել «Նոր Հայաստան»-ին ու անոր հեղինակութեան բարձրացման:
Յամենայն դէպս, այս հարցին մէջ վերջնական եզրակացութեան յանգելու համար դեռ պետք է սպասել ու նայիլ, թէ եկող տարիներուն «Նոր Հայաստան»-ը որքանո՞վ պիտի կրնայ հաւասարակշռել Արեւմուտքի ու մա՛նաւանդ Եւրոպայի հետ իր զարգացող համագործակցութիւնը, քրիստոնէութենէն եկող մեր աւանդական ու ազգայնացած բարոյական արժէքներուն պահպանման հետ:

Եկեղեցի. Խօսելով քրիստոնէութեան մասին անկարելի է շրջանցել Փաշինեանի դիրքը Մայր Եկեղեցւոր նկատմամբ, երբ յստակօրէն ան կը խօսի Պետութեան՝ Եկեղեցւոյ ներքին գործերուն չխառնուելուն մասին: Եթէ Փաշինեան եւ «Նոր Հայաստան» հաստատակամ մնան յայտարարուածին վրայ, այս մէկը կատարելապէս նոր իրավիճակ մը պիտի ստեղծէ Մայր Եկեղեցւոյ համար, որ իր կարգին պիտի պահանջէ Եկեղեցւոյ հոգեւորական ու աշխարհական զաւակներուն լուրջ միացեալ ջանքերը նոր իրավիճակին համապատասխան ճիշդ լուծումներ գտնելու համար:

Դարձեալ Փաշինեանի մասին. Շարունակելով խօսիլ Փաշինեանի մասին՝ պէտք է ըսել, որ նկատելի է պետական բարձր մակարդակի վրայ անոր անփորձութիւնը, ինչ որ հասկնալի է: Այսպէս, «Նոր Հայաստան»-ի առաջին սխալներէն մէկը եղաւ Հաւաքական Անվտանգութեան Պայմանագրի Կազմակերպութեան (ՀԱՊԿ) ընդհանուր քարտուղար Եուրի Խաչատուրովի նկատմամբ Մարտ 1-ի հարցով քրէական գործի յարուցումը, նախքան ենթակային այդ պաշտօնէն հեռացումը: Այս սխալը այնուհետեւ ուղղուեցաւ: Նման ուրիշ սխալներ ալ եղան: Երբեմն նկատելի է Փաշինեանի մէջ ջիղերուն չտիրապետելու հանգամանքը, որ պատճառ կը դառնայ պետական նման մակարդակի վրայ գտնուող անձին անյարիր արտայայտութիւններու: Այսպէս, նոյն ՀԱՊԿ-ի ընդհ. քարտուղարի յաջորդի ընտրութեան շուրջ բանավէճի սկզբնական շրջանին՝ Փաշինեան ներքաշուեցաւ անպատշաճ բանավէճի մը մէջ Պելառուսի նախագահ Լուքաշէնքոյի հետ: Այդ մէկը շուտով վերջ գտաւ երբ Փաշինեան հրապարակայնօրէն դադրեցաւ պատասխանելէ Լուքաշէնքոյի սադրանքներուն: Խաչատուրովի յաջորդին նշանակման հարցին մէջ, Հայաստան յանձին Փաշինեանի՝ ցուցաբերեց հաստատակամութիւն ու չզիջեցաւ Լուքաշէնքոյին: Արդիւնքը այն եղաւ, որ չնայած՝ Հայաստան կորսնցուց ՀԱՊԿ-ի ընդհ. քարտուղարութիւնը, բայց Պելառուսն ալ ձեռք չձգեց այդ մէկը: Չմոռնանք յիշեցնել, որ թէ՛ Պելառուսը, թէ՛ Ղազախստանը 2016-ին Ապրիլեան պատերազմի ժամանակ պաշտօնապէս աջակցած էին Ազէրպայճանին, բան մը որ անընդունելի է ռազմավարական նոյն դաշինքի անդամ երկիրներու միջեւ: Այս հարցը լաւ հասկնալու համար, պէտք է լաւ ճանչնալ ՀԱՊԿ-ի անդամ երկիրներու ղեկավարները, որոնք խորհրդային շրջանէն եկած միապետական եւ փճացած համակարգերու ղեկավարներ են: Ասոնց մէջ Փաշինեան տարբեր կ՚երեւի ու նշանակալից է, որ առաջին օրէն «Նոր Հայաստան»-ը ցոյց տուաւ,– թէկուզ սկիզբը սխալ ձեւով իսկ ետքը՝ ճիշդ,– որ այլեւս այդ ղեկավարները Հայաստանին վերէն չեն կրնար նայիլ, որ այլեւս իրենց դիմացը յանձին Փաշինեանի՝ նոր, հպարտ ու յանդուգն ղեկավար մը կայ, որուն հետ պէտք է հաշուի նստին: Հետաքրքրական է նշել, որ ՀԱՊԿ-ի ներքին այս գործերուն մէջ «Նոր Հայաստան»-ի այս անկախ ընթացքը Ռուսաստանի շահերուն կը համապատասխանէ, որովհետեւ անցեալին Պելառուսը եւ Ղազախստանը սովորութիւն ըրած էին մարտահրաւէր նետելու Ռուսաստանին, իսկ «Նոր Հայաստան»-ի նոր ընթացքով Ռուսաստան ՀԱՊԿ-ի մէջ իրեն համակարծիք անդամ մը ունեցաւ:
ՀԱՊԿ-ի հետ կապուած վերը նշուած օրինակը ցոյց կու տայ, որ Փաշինեան ատակ է սորվելու ու զարգանալու, բան մը որ ոեւէ մարդու ու մա'նաւանդ ոեւէ ղեկավարի համար ամենէն կարեւոր ու անհրաժեշտ յատկանիշերէն մէկն է: Ասոր ուրիշ մէկ հաստատումը ունեցանք վերջերս, երբ Ազգային ժողովին մէջ Փաշինեանի՝ տեղեկագիր կարդալու ու հարցումներու պատասխանելու համբերատար ու զուսպ ձեւը դրական գնահատուեցաւ «Լուսաւոր Հայաստան»-ի երեսփոխանի մը կողմէ, համեմատած՝ հարցում-պատասխանի նուիրուած նախորդող նիստին, ուր վարչապետը ցուցաբերած էր անհամբերութիւն ու որոշ ջղագրգռութիւն: Եզրակացնելով՝ այնպէս կը թուի, որ Փաշինեան ինչպէս Արեւմտահայերս պիտի ըսէինք՝ տամար ունի, իսկ Արեւելահայերը պիտի ըսէին՝ «կող ունի»: Փաշինեանի կողմէ մտածուած ու պատշաճ օգտագործման պարագային՝ այդ տամարը կրնայ դառնալ դրական գործօն, բան մը որ ինչպէս կ՚երեւի՝ արդէն տեղի կ՚ունենայ:
Այս յօդուածի գրութեան ընթացքին վկան եղանք Փաշինեանի տամարին, այս անգամ՝ Հայաստանցիներու նկատմամբ, երբ ան նուաստացուց ու պաշտօնազրկեց մաքսատան աշխատողները, չափազանցուած կերպով հակազդելով տեղավայրին աղտոտ պահուած, իսկ Հայաստանի դրօշին՝ սենեակին մէկ անկիւնը դրուած ըլլալուն: Յուսամ, որ վարչապետը ինչպէս սորվեցաւ իր ջիղերուն տիրապետել պաշտօնական դաշտին մէջ, նոյնպէս ալ պիտի սորվի նոյնը ընել ամէնուրեք:

Վտանգ. Ահա նկատի ունենալով բոլոր այս տուեալները, այնպէս կը թուի, թէ «Նոր Հայաստան»-ը պիտի յաջողի նաեւ գլուխ հանել տնտեսական յեղափոխութիւնը ու հաւանաբար պիտի սկսինք արդիւնքները տեսնել յառաջիկայ տարիներուն: Լուրջ հիմքեր կան լաւատես ըլլալու: Իմ կարծիքով երկու հանգամանքներ կրնան խանգարել «Նոր Հայաստան»-ը.

1 - Հայաստանին մերձ տարածաշրջանին մէջ կայունութեան խախտումը. հասկնալի է, որ խօսքը առաջին հերթին Իրանի շուրջ պատերազմի մը մասին է, որ ներկայիս աւելի քիչ հաւանական է քան նախորդ տարիներուն, որովհետեւ եթէ նման հաւանականութիւն մը ըլլար՝ արդէն տեղի ունեցած պիտի ըլլար: Իրանը տկարացնելու ներկայի միջոցը տնտեսականն է, բայց կատարելապէս չէ վերացած պատերազմի մը հաւանականութիւնն ալ:

2 – Փաշինեանի հեռանալը, որ ինքնիրեն գործող համակարգի բացակայութեան պատճառով՝ կրնայ անբուժելի հարուած հասցնել «Նոր Հայաստան»-ին: Այս պատճառով գերկարեւոր է անոր ապահովութիւնը:

Եզրակացութիւն. Փաշինեանի եւ «Նոր Հայաստան-ի ամբողջ գործունէութեան հիմքը կը հանդիսանան այս երկու հասկացութիւնները. հպարտը եւ տուխովը: Հպարտութիւնը էութիւնն է, որ կ՚արտայայտուի ու կ՚իրագործուի տուխով՝ այսինքն յանդգնութեամբ: Այս երկու հասկացութիւնները մարդուն գիտակցութեան ո՞ր մասին հետ կապ ունին եթէ ոչ՝ հոգւոյն: Ամենէն էականը հոգիի հարցն է, ազգի՛ն հոգիին, այդ հոգիին առո՛ղջ ըլլալու հարցը: Ու փաշինեանական հպարտ ու յանդուգն (տուխով) հասկացութիւններն են որոնք առանցքը պիտի եւ պէ՛տք է կազմեն ոչ միայն Հայաստանի, այլ՝ նաեւ համայն Հայութեան կեանքին: Հոգի՛ն է ամենէն կարեւորը, հոգին՝ որ մարդը կը մաքրէ ու կը բարձրացնէ, հոգին՝ որ մարդը իր «ես»-էն վեր կը հանէ, հոգին՝ որ մարդը հերոս կը դարձնէ, հոգին՝ որ սովորական Հայը կը դարձնէ Արամ Մանուկեան եւ Գարեգին Նժդեհ: Մենք պարտաւոր ենք,– եթէ կ՚ուզենք լուծել մեր ազգային ճակատագրական հարցերը,– բարձրանալու ներկայի մեր միջակութեան, երբեմն նոյնիսկ անկումային վիճակէն ու դառնալու բարձր հոգիով ազգ, հպարտ ու յանդուգն ազգ: Ահա միայն այս պարագային է, որ պիտի կարենանք արժանի դերակատարները դառնալ պատմական այս պահին ու բարձրացնել մեր ազգի որակը, պահելով անցեալէն եկած ու քրիստոնէութեան վրայ հիմնուած մեր բարոյական արժէքները, մեր հերոսական հոգին եւ փառապանծ մեր մշակոյթը, միեւնոյն ժամանակ դառնալով միջազգային ազգ, դուրս գալով գէշ իմաստով արեւելեան ու նեղմիտ մտայնութենէն ու հիմնելով ժամանակակից հասկացողութեամբ ընկերութիւն ու պետութիւն, պետութիւն մը՝ որ խթան պիտի հանդիսանայ զանգուածային հայրենադաձութեան, պետութիւն մը՝ որ ատակ պիտի ըլլայ լուծելու մեր պատմական հարցերը: ՄԻՋԱԿՈՒԹԵԱՄԲ ՄԵԾ ՀԱՐՑԵՐԸ ՉԵՆ ԼՈՒԾՈՒԻՐ, ՄԵԾ ՀԱՐՑԵՐԸ ԼՈՒԾԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ՄԵԾՈՒԹԻՒՆ Է ՊԷՏՔ: Ահա եթէ ճիշդ ըմբռնենք՝ «Նոր Հայաստան»-ն է, որ կրնայ տալ այդ կարելիութիւնը: Անհրաժեշտ է, որ ներկայիս ստեղծուած հպարտութեան ու յանդգնութեան մթնոլորտը ծաւալի, որպէսզի առաջնորդէ հայկական հրաշքի իրագործման, մեզի տրուած յատուկ կարողութիւնները դուռ բանան հայկական հանճարի նոր ժայթքումին, որ մէկզմէկուն սերտօրէն կապող ժամանակակից աշխարհին մէջ արագօրէն կրնայ բիւրեղանալ ու հաստատուիլ: Առանց յիշելու պատմական հին շրջանը, վերջին դարերուն մենք նման ժամանակաշրջաններ ունեցած ենք. օրինակ՝ Արեւմտահայութեան ապրած վերելքը 1908-1915 ժամանակշրջանին, Խորհրդային Հայաստանի, այսինքն Արեւելահայութեան ապրած վերելքը 1950-ականներէն մինչեւ 1980-ականները: Երկու շրջաններն ալ տեղի ունեցած ըլլալով ոչ-անկախ պետութեան մէջ, կա՛մ կարճ, կա՛մ ալ իրենց ձգած ազդեցութեամբ սահմանափակ եղած են: Նման վերելք մը եթէ տեղի ունենայ եկող տարիներուն հայկական ազատ ու անկախ պետութեան մէջ, շատ աւելի հուժկու ու ծաւալային պիտի ըլլայ եւ պիտի ունենայ համաշխարհային հնչեղութիւն:
Միւս կողմէն, Փաշինեանին եւ նոր կառավարութեան համար ամենամեծ քննութիւնը պիտի ըլլայ յաջորդ ընտրութիւններուն թափանցիկ ու արդար անցկացումը եւ պարտութեան պարագային՝ խաղաղօրէն իշխանութեան փոխանցումը: Այն օրը երբ այդ տեղի ունենայ, այսինքն Հայաստան սկսի ազատ ու արդար ընտրութիւններով իշխանութեան խաղաղ փոխանցում կատարել սորվիլ, պիտի կրնանք տօնել Հայաստանի մէջ ժողովրդավարութեան վերջնական հաստատումը: Ահա միայն այս պարագային է, որ կարելի պիտի ըլլայ վերջնական կարծիք կազմել Փաշինեանի մասին ու հաստատել յեղափոխութեան վերջնական յաղթանակը:
Բայց այս բոլորէն վեր ու անդին, լաւ հասկնանք ժամանակին նշանները, լաւ հասկնանք պատմական պահին ընձեռած կարելիութիւնը, լաւ հասկնանք այն լուրջ պատասխանատւութիւնը, զոր ունինք այսօր, մեր բովանդակ ուժերով մասնակցինք «Նոր Հայաստան»-ի կերտման, «Նոր Հայաստան»-ը դարձնենք ՏԱՍԸ ՄԻԼԻՈՆՆՈՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆ ու այդ մէկը ընենք հպարտութեամբ ու յանդգնութեամբ, այդ մէկը ընենք տուխով։
Շնորհաւոր ըլլայ «Նոր Հայաստան»-ի առաջին տարեդարձը:

Պ.Ք.Շ.
Սկրինկֆիլտ, Մասաչուսէց
Աղբիւր՝ ՆՈՐ ՅԱՌԱՋ