Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (74) Նոյեմբեր 2017

Տեսակէտ

Գաղափարական Հարցեր

ՎԵՆԵԶՈՒԵԼԼԱՅԻ ՆԱԽԸՆԹԱՑԸ ԵՒ «ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴ»Ի ԽՆԴԻՐԸantsoutarts1a

Գաղափարականի աշխարհին մէջ կան՝ երկու որակի գաղափարականներ։ Միասնական՝ յարակցական, մաթեմաթիքական ու բնագիտական ճշգրտութեամբ՝ գիտական գաղափարականներ, նաեւ՝ հաւաքաբանական՝ անյարակցական, կերպընկալ կամ առաձգական՝ ոչ գիտական գաղափարականներ (հանճարեղ մտաւորականն անգամ, երբ չունենար յարակցական (coherent) միասնական աշխարհայեացք, թաւալ-գլոր կը սահի ինքզինք հակասող հաւաքաբանական գաղափարականի մը Բաբելոնին մէջ)։ Կան նաեւ երկու բնոյթի եւ տեսլականի գաղափարականներ՝ եղափոխական եւ յեղափոխական։ Եղափոխութեան (Evolution) հետեւորդները կրաւորականութեան կը նպաստեն, հաւատալով պատմութեան բնական յառաջդիմութեան՝ առանց մարդուն եւ մարդկային զանգուածներու միջամտութեան, պատմութեան թաւալումին մէջ։ Յեղափոխական (Revolutionary) գաղափարականները կը հաւատան մարդուն եւ մարդոց միջամտելու դերին, նպաստելով ներգործականութեան։
Լիբանանահայ մամուլին մէջ աղքատ խնամիի տեղ վերապահուած է գաղափարականի հարցերուն։ Սակայն, վերջին շաբաթներուն, հազուադէպ երեւոյթ մը պարզեց «Ազդակ» օրաթերթը, երբ խզեց այս աւանդական լռութիւնը գաղափարականի հարցերու նկատմամբ, հրատարակելով՝ Նաթան Պետրոսեանի եւ Կարօ Արմենեանի չորս գրութիւնները, իւրաքանչիւրէն երկուքական գրութիւն։ Ինչ որ մեզ մղեց գրելու այս նշմարը, կեդրոնանալով Նաթան Պետրոսեանի այն գրութեան վրայ, որ լոյս տեսաւ «Ազդակ»ի 28 Սեպտեմբեր 2017 թուակիրին մէջ, եւ Կարօ Արմենեանի այն գրութեան վրայ, որ լոյս տեսաւ «Ազդակ»ի 15 Սեպտեմբեր 2017 թուակիրին մէջ, առաջինի մասին վերապահութեամբ, իսկ երկրորդը՝ ամբողջութեամբ երկրորդելով։
• • •
Նաթան Պետրոսեանի յիշեալ գրութիւնը՝ «ՀՅԴ 4-րդ Ընդհանուր Ժողովէն 110 Տարի Անց» խորագրով, այս 4-րդ ընդհանուր ժողովը կը համարէ ՀՅԴ-ի «երկրորդ կարեւոր» ընդհանուր ժողովը, որովհետեւ կուսակցութիւնը «4-րդ Ընդհանուր Ժողովի ժառանգութիւնը մինչեւ օրս կը կրէ իր գաղափարախօսական, տեսաբանական եւ քաղաքական աշխարհայեացքին մէջ»։ Եւ ուրեմն, մանրամասնօրէն եւ գրեթէ սպառիչ կերպով կը թուէ ՀՅԴ-ի գաղափարախօսութեան դրոյթները։
Նախ կը ճշդէ, թէ ՀՅԴ իր 4-րդ Ընդհանուր Ժողովը գումարած է 1907 թուականին, Վիեննայի մէջ, Աւստրիոյ Ընկերվար-Ժողովրդավարական Կուսակցութեան (այսինքն՝ սոցիալ-դեմոկրատ) ապահոված ժողովասրահին մէջ, պաշտօնապէս վաւերացնելով «ընկերվարութիւն» բառին ներառումը ՀՅԴ-ի վերամշակուած ծրագրին մէջ։ Որովհետեւ հայ կեանքին արդիւնաբերական արտադրութեան բնագաւառին մէջ աճած էր հայ բանուորներուն թիւը, նաեւ աճած էին այդ բանուորութեան կրած տանջանքն ու զրկանքը՝ «դրամատիրական անարդար քաղաքականութիւններուն պատճառով»։
(Այժմէն կ'ըսենք, թէ վերապահութիւն ունինք Նաթան Պետրոսեանի գործածած եզրերուն գիտական ճշգրտութեան մասին, նոյնը նաեւ՝ ՀՅԴ Ծրագրէն կատարուած մէջբերումներուն մէջ, սակայն այս նշմարի նեղ սահմաններուն մէջ հնարաւոր չէ մի առ մի ցոյց տալ այդ անճշգրտութիւնները։ Օրինակի համար միայն. Այստեղ գործածուած «դրամատիրական անարդար քաղաքականութիւններուն պատճառով» բառերը ճշգրիտ չեն, քանի որ դրամատիրութիւնը չի կրնար արդէն՝ արդար քաղաքականութիւն ունենալ, իր շահագործողական էութեան եւ սկզբունքներուն հետեւանքով։ «Քաղաքակիրթ» դրամատիրութիւնն ալ շահագործողական է ինչպէս «վայրի»ն)։
Ապա, մէջբերումներ կը կատարէ վերամշակուած ծրագրի «Ընդհանուր Տեսութիւն» բաժինէն, ինչպէս՝ «Կապիտալիզմը քայքայման մատնեց աշխատաւորների ընտանիքները… Չնայած անսանձ շահագործումներին ու հարստահարութիւններին՝ նոյն աշխատաւոր հանրութեան վզին են ընկած իրենց աւերիչ ծանրութեամբ՝ հարկերը, մաքսերը, մենավաճառումները, աքցիզները եւ յարաճուն միլիտարիզմի պատուհասը, որի էական նպատակն է ամուր կռել աշխատաւոր ժողովուրդների ստրկութեան շղթաները»։
«Սոցիալիզմի վարդապետութեամբ առաջնորդուելով՝ աշխատաւոր դասակարգերը ձգտում են վերացնել կապիտալիստական մասնաւոր սեփականութիւնը եւ նրա հետ կապուած անարխիական արդիւնագործութեան սիստեմը, հասարակական ընդհանուր սեփականութիւնը դարձնել՝ աշխատանքի, արդիւնաբերութեան միջոցները՝ հողը, հանքերը, գործարանները, հաղորդակցութեան ու փոխանակութեան միջոցները, եւ՝ բովանդակ տնտեսութիւնը կազմակերպել ու ղեկավարել հաւաքականօրէն»։
(Նախորդող մէջբերումին մէջ սխալ գործածուած «աշխատաւոր հանրութեան» եզրերը հոս սրբագրուած են «աշխատաւոր դասակարգեր» ճշգրիտ եզրերով, սակայն, տնտեսութիւնը կը կազմակերպուի եւ կը ղեկավարուի պետականօրէն, ոչ՝ «հաւաքականօրէն»։ Իսկ սոցիալիզմը՝ ընդհանրապէս վարդապետութիւն չէ, իսկական սոցիալիզմը գիտական ուսմունք է, գիտական է, կան նաեւ՝ ոչ-գիտականները…)։
«Սոցիալիստական շարժումը իր էութեամբ միջազգային է։ Բոլոր երկրների աշխատաւոր տարրերը՝ իբրեւ միեւնոյն սիստեմի զոհեր, պիտի միանան եւ արդէն միանում են համաշխարհային մի հզօր եղբայրակցութեան մէջ, ու գիտակ իրենց բարձր առաքելութեան, վստահ իրենց յաղթանակի վրայ՝ դիմում են կազմակերպուած կռուի ճանապարհով դէպի նոր սոցիալիստական կարգերը»։
(Այստեղ ուշագրաւ է ՀՅԴ-ի Ծրագրի ճանաչումը սոցիալիզմի միջազգայնութեան եւ համաշխարհային եղբայրակցութեան հնարաւորութեան, բայց քիչ անդին պիտի տեսնենք, որ ՀՅԴ-ի վերատեսական սոցիալիզմին նպատակը՝ սոցիալիստական կարգերու հիմնումը չէ…)։
ՀՅԴ-ի վերամշակուած ծրագիրը իրաւացի է, երբ կ'ըսէ. «Սոցիալիստական շարժումը իր էութեամբ միջազգային է»։ Բայց իր էութեամբ միջազգայնական այս շարժումը միասնական չմնաց, եւ գործելու եղանակի արմատական տարբերութիւններով՝ դարձաւ Բ. (աջակողմեան), Գ. (կոմունիստական) եւ Դ. (Թրոցքիական) միջազգայնական շարժումներ։ Ուրեմն, հարկ էր նաեւ ճշդել, թէ՝ ՀՅԴ այս վերջին երեքէն ո՞ր միջազգայնականին կը յարէր։ Եւ Նաթան Պետրոսեան մի առ մի կը թուէ Բ. Միջազգայնականը, որուն ՀՅԴ-ն յարած է 1908-ին, եւ շարունակած է մնալ հոն, որուն անունը միայն փոխակերպուած է՝ Աշխատաւորական եւ Ընկերվարական Միջազգայնականի եւ Ընկերվար Միջազգայնականի, նաեւ՝ Եւրոպայի ընկերվարականներու կուսակցութեան։ Եւ Նաթան Պետրոսեան ինքն է որ կը բնութագրէ ՀՅԴ-ի ընկերվարականութիւնը, գրելով. «ՀՅԴ-ի որդեգրած ընկերվարական ուղեգիծը ծանօթ էր «Վերատեսական» անունով, որ առաջին անգամ որդեգրուած էր Գերմանիոյ Ընկերվար-Ժողովրդավարական Կուսակցութեան կողմէ, որ մէկդի դնելով բանուորական յեղափոխութեան արիւնալի ճամբան՝ դիմեց խաղաղ միջոցներով պայքարին։ Ընկերային իրաւունքներու ձեռքբերման համար պայքարը այս անգամ տեղի պիտի ունենար օրինական միջոցներով»։
Ուրեմն, Էտուարտ Պեռնշթայնի, Օկիւսթ Պէպէի եւ Քարլ Քաուցքիի կողմէ, 1891 թուին, Գերմանիոյ Էրֆուրտ քաղաքին մէջ գումարուած Գերման Ընկերվար-Ժողովրդավար (Սոցիալ-Դեմոկրատ) Կուսակցութեան համագումարին առաջարկուած ծրագրի «Վերատեսական» (Révisioniste) ուղեգիծին հետեւող ՀՅԴ կուսակցութիւնը՝ «մէկդի դնելով բանուորական յեղափոխութեան արիւնալի ճամբան՝ դիմեց խաղաղ միջոցներով պայքարին։ Ընկերային իրաւունքներու ձեռքբերման համար պայքարը այս անգամ տեղի պիտի ունենար օրինական (ուրեմն՝ ոչ-յեղափոխական) միջոցներով»։ Այլ խօսքով՝ ՀՅԴ-ի որդեգրած ընկերվարութիւնը յեղափոխական, արմատական ու գիտական սոցիալիզմը չէր, այլ պարզապէս՝ «ընկերային իրաւունքներու ձեռքբերման համար օրինական միջոցներով պայքարող» վերատեսական (ռեվիզիոնիստական) սոցիալիզմը, որ գիտական բնութագրումով սենտիքալիզմ կը կոչուի։ Սենտիքալիստական արհմիութենական պայքարով, միայն եւ լաւագոյն պայմաններուն, կրնայ միայն բարելաւուիլ բանուորին աշխատավարձը, բայց երբեք՝ վերջ դնել անոր շահագործումին, իսկ անկարելի կ'ըլլայ դրամատիրական համակարգին վերացումը եւ հաստատումը սոցիալիստական համակարգին։ Եւ լոկ բարելաւումը կրնայ ըլլալ նաեւ՝ «քաղաքակիրթ» դրամատիրութեան տակ, զատորոշուելով՝ նոր-ազատական վայրի դրամատիրութենէն։ Ուրեմն, սոցիալ-դեմոկրատիան կողմնակից է «քաղաքակիրթ» դրամատիրութեան, եւ դէմ՝ միայն վայրի դրամատիրութեան։ Եւ հետեւաբար՝ կրնայ գոհանալ ներհամակարգային (ներդրամատիրական) հերթափոխութեամբ, քանի որ հրաժարած է սոցիալիստական համակարգ կառուցելէ։ Այս լոյսին տակ՝ հասկնալի կը դառնայ Հայաստանի մէջ կոալիցիան՝ վայրի դրամատիրութեան եւ վերատեսական սոցիալ-դեմոկրատիային միջեւ։ Եւրոպայի այն բոլոր երկիրներուն մէջ, ուր սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցութիւնները իշխանութեան հասան, ջանացին միայն կրթել վայրի դրամատիրութիւնը, եւ բնաւ չհիմնեցին սոցիալիստական համակարգ։
(Հանճարեղ Ալպերթ Այնշթայն դիտել կու տայ, թէ՝ «Սոցիալիզմի իրական նպատակն է, մարդկութեան զարգացման երթին մէջ, գլել-անցնիլ վայրենացման հանգրուանը»։ Այսինքն՝ դրամատիրութեան հանգրուանը վայրենացման հանգրուանն է)։
Թոնի Պլէռի Աշխատաւորական կառավարութիւնը, որ կը կիրարկէր «Երրորդ Ուղի» կոչուած սոցիալ-դեմոկրատական ուղղութիւնը, մեծապէս չտարբերեցաւ Մարկրէթ Թաչերի Պահպանողական վայրի դրամատիրական ուղղութենէն, այլեւ՝ մեղսակիցը դարձաւ ամերիկեան իմփերիալիզմի նախայարձակումին Իրաքի վրայ՝ նոր-պահպանողական Որդի Պուշի մականին տակ…։
(Ներկայիս, Ճերեմի Պուրքին, որ դարձաւ ղեկավարը Աշխատաւորական Կուսակցութեան, կը ջանայ կուսակցութեան ծրագիրը վերամշակել, անոր մէջ ներառնելով յեղափոխական սոցիալիզմի դրոյթներ։ Եւ կը յայտարարէ, որ այսպիսով նորացուած Աշխատաւորական Կուսակցութիւնը պատրաստ է ստանձնելու երկրի իշխանութիւնը)։
Սոցիալիստական համակարգին եւ դրամատիրականին միջեւ տարբերութիւնը արմատական է, իսկ երկուքին հակադրումը՝ հակամարտական ու թշնամական է (antagoniste)։ Հետեւաբար, բնազանցական է եւ միայն ցանկատեսական, կարծելը թէ՝ դրամատիրական համակարգը իր իշխանութիւնը (որ ամբողջատիրական է…) կրնայ օր մը յօժար կամքով եւ վերջնականօրէն զիջիլ սոցիալիզմի ուժերուն, խաղաղօրէն, առանց արիւնահեղութեան։ Եթէ դրամատէրներու միջեւ պարզ մրցակցութիւնը կը բնութագրուէր որպէս խողխողումի մրցակցութիւն (Cut-throat Competition), երկու զիրար հերքող ամբողջական համակարգերու միջեւ հակամարտութիւնը կրնա՞յ ըլլալ խաղաղօրէն, խորհրդարանական ընտրութիւններու ճամբով, երբ ընտրական օրէնքը հաստատած է հին համակարգը՝ իր գոյատեւումին նպատակով, իր վերընտրութեան համար…։ Ներհամակարգային հերթափոխութիւնը, լաւագոյն պարագաներուն, կրնայ տեղի ունենալ նոյն համակարգի աջ եւ ձախ թեւերուն միջեւ, Հանրապետական եւ Դեմոկրատ կուսակցութիւններուն միջեւ, Պահպանողականներուն եւ Աշխատաւորականներուն միջեւ, 14 Մարտի եւ 8 Մարտի միջեւ, վայրի դրամատիրութեան եւ «քաղաքակիրթ» դրամատիրութեան միջեւ, բայց համակարգային արմատական իշխանափոխութիւնը կը պահանջէ յեղափոխութիւն եւ արեան տուրք…։
(Ներհամակարգային հերթափոխութիւնը արաբերէնի մէջ ծանօթ է որպէս՝ ﺍﻟﺴﻠﻄﺔ ﺗﺪﺍﻭﻝ ﻣﻘﻮﻟﺔ)։
Հոս կը ծագի Վենեզուելլայի նախընթացին հարցը։ Այս երկրին մէջ սոցիալիզմի ուժերը Հիւկօ Չաւէզի ղեկավարութեամբ, խորհրդարանական ընտրութիւններուն մեծամասնութիւն շահելով, հասան իշխանութեան՝ ժամանակաւորապէս, եւ այսօր արդէն՝ տեղական եւ ամերիկեան դրամատիրական ուժերը, տիրող սոցիալիստամէտ իշխանութեան դէմ յետընթաց յեղափոխութիւն շղթայազերծած են, քանի որ սոցիալիզմի ուժերը տակաւին աւարտած չէին նոր համակարգին կառուցումը, եւ անոր հակառակող թշնամի ուժերը արմատախիլ չէին եղած, քանի որ Չաւէզ իշխանութեան չհասաւ Ֆիտէլ Քասթրոյի անցած արիւնալի յեղափոխութեան ճամբով, այլ՝ խորհրդարանական ընտրութեան ճամբով, որուն արդիւնքը կ'ըլլայ միայն ժամանակաւոր, եւ ոչ թէ վերջնական, ինչպէս եղաւ Քասթրոյի պարագան, որ ոչ միայն տոկաց աւելի քան կէս դարեան ամերիկեան շրջափակումին, այլեւ՝ ԱՄՆ-ի եւ Քուպայի միջեւ պարանաձգումին մէջ՝ առաջին յոգնող ու դասալիք կողմը եղաւ ԱՄՆ-ի նախագահը՝ Օպաման, եւ ոչ թէ Քուպայի նախագահը՝ Ռաուլ Քասթրօ, քանի որ սոցիալիզմի համակարգը ստեղծուած էր Քուպայի մէջ, եւ դրամատիրական ուժերը արմատախիլ եղած էին, եւ ԱՄՆ-ը միայն դուրսէն կրնար ճնշել եւ ներսը չուներ դրամատէրներ, ինչպէս է Վենեզուելլայի պարագային։ Կ'եզրակացնենք, որ դրամատիրական համակարգի օրինական միջոցներով պայքարը դրամատիրութեան դէմ, չի կրնար վերջնականապէս «վերացնել» անոր համակարգը, իսկ անոր իրական ու վերջնական վերացումը կրնայ յաջողիլ միայն ու միայն՝ արիւնալի յեղափոխութեամբ։ Հայաստանի ներկայի կոալիցիային մէջ սոցիալ-դեմոկրատ ուժին ներկայութիւնը՝ ոչ մէկ գրաւական ունի, թէ հոն իշխող մենաշնորհային, վայրի դրամատիրական համակարգը կրնայ վերացուիլ։
(Իրենց ներհայկական մտահոգութիւններով եւ հպատակութեամբ բոլոր հայկական կուսակցութիւնները ԱԶԳԱՅԻՆ են։ Անոնք իրարմէ կը տարբերին միայն իրենց ընկերային-տնտեսական մտահոգութիւններով ու ծրագրերով, որոնք միջազգային են՝ հաւասարապէս բոլորին մօտ. Հայ Կոմկուսին, ՀՅԴ-ին, ՌԱԿ-ին, ՍԴՀԿ-ին եւ նոյնիսկ Արմենական կուսակցութեան պարագային, որ հայկական հողի վրայ հիմնուած ըլլալով, Հայ Կոմկուսին նման, 1905 թ. իր Շրջաբերականով կ'ըսէր, թէ՝ առաջնահերթը Օսմանեան լուծէն ազգային ազատագրութիւնն էր, սակայն, եթէ հայութեան մէջ ալ կռիւ սկսէր Աշխատանքի եւ Քափիթալի միջեւ՝ Արմենականը պիտի կանգնի Աշխատանքի կողքին)։
ՀՅԴ-ի ազգայնականութիւնը հիմնաւորելու համար, Նաթան Պետրոսեանի բերած պատճառաբանութիւնը խիստ անբաւարար է հայկական շրջագիծէն ներս, եւ խիստ անյարակից ու նոյնիսկ վիրաւորական, երբ կը դիմէ աւստրիական սոցիալ-դեմոկրատիայի մարքսականութեան գործած ազդեցութեան ՀՅԴ-ի վրայ, գրելով. «Սկսելով ազգային հարցէն, ՀՅԴ-ն գաղափարական գետնի վրայ իր ազդեցութիւնը կրեց Աւստրիոյ ընկերվար-ժողովրդավարութեան մարքսականութենէն»։
Իսկ երբ ՀՅԴ-ի դեմոկրատականութիւնը հիմնաւորելու համար կը դիմէ «պարսկական սահմանադրական» եւ «օսմանեան սահմանադրական յեղափոխութիւններուն», իր պատճառաբանութիւնները խիստ հակասական են եւ վիճայարոյց։ Այս բոլորը կարելի չէ հանգամանօրէն լուսաբանել եւ մեկնաբանել ներկայ նշմարին նեղ սահմաններուն մէջ։ Անոնք կը կարօտին առանձին անդրադարձի, առանձին յօդուածով, քանի որ ՀՅԴ-ի ազգայնականութիւնը ծնունդ առաւ օսմանեան դաժան լուծէն, պարսկական սահմանադրականութիւնը՝ Շահի բռնատիրութենէն (որուն հետ՝ ՀՅԴ հետագային, ցուրտ պատերազմի տարիներուն, գործակցեցաւ…), իսկ օսմանեանը՝ սահմանադրական յեղափոխութիւն չէր, այլ՝ սիոնափանթուրք պետական յեղաշրջում Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.ի անձին դէմ, քանի որ ան մերժած էր Հերցըլի պահանջը, իսկ Երիտ Թուրքերն էին որ ծրագրեցին ու սառնասրտօրէն գործադրեցին Հայոց Ցեղասպանութիւնն ու բռնահանումը՝ Արեւմտահայաստանէն։ Առ այժմ՝ այսքան այս մասին։
• • •
Կարօ Արմենեանի գրութիւնը, «Ազդակ»ի 15 Սեպտեմբեր 2017 թուակիր համարին մէջ՝ «Անկեղծ Պատրաստակամութեամբ» վերնագրով, որուն մէջ իրաւացիօրէն, խնդրական կը գտնէ Հայաստան-Սփիւռք 6-րդ խորհրդաժողովի օրակարգին վրայ դրուած «Համազգային Խորհուրդ« մը կեանքի կոչելու գաղափարին իրականացումը, գլխաւորաբար ներկայիս Հայաստանի մէջ իշխող մենաշնորհային համակարգին գոյութեան պատճառով, քանի որ այս համակարգը էապէս ապազգային է, եւ անոր կազմաքանդումէն առաջ՝ ոչ մէկ ազգային, ուր մնաց որ համազգային ծրագիր կարելի ըլլայ իրականացնել։
Մենք լիովին համաձայն ենք անոր այս մատնանշումին եւ ամբողջականօրէն կ'երկրորդենք անոր դրած 13 նախապայմանները, որոնք կը բխին այն տեղին կասկածէն (իր պարագային), իսկ մեր հաստատ համոզումէն, թէ՝ պետութիւնն ու մենաշնորհային ուժերը նոյնացած են, միաձուլուած են։
Այդ 13 նախապայմանները կը պահանջեն յստակացնել, հիմնականին մէջ՝ երկու բան։
Առաջինը՝ ինչ համեմատութեամբ մենաշնորհային համակարգը առեւանգած է պետական իշխանութիւնը։
Երկրորդը՝ պետական իշխանութեան մնացորդաց մասը ունի՞՝ մենաշնորհային համակարգը կազմաքանդելու յստակ մտադրութիւն եւ ռազմավարութիւն։
Այս երկրորդ հարցադրումին ալ դրական կամ ժխտական պատասխանէն կախում պիտի ունենայ, տրամաբանականօրէն, այս պետական պատասխանատուներուն հետ կոալիցիա կազմել ուզող կողմին ճշդումը…։
Օգտակար կը նկատենք այդ 13 հարցադրումներէն եօթին ծանօթանալը.
1) Որո՞նք են մենաշնորհային համակարգի տէրերը երկրին մէջ։
2) Որո՞նք են մենաշնորհային ուժի պաշտօնական եւ անպաշտօն կառուցակարգերը երկրի տնտեսութենէն ներս։
3) Ո՞րն է համակարգին ազդեցութեան ծիրը մրցակցային դաշտին մէջ եւ ինչ են դաշտը առեւանգելու իր մեթոտները։
4) Որո՞նք են համակարգին քաղաքական լծակները երկրէն ներս եւ երկրէն դուրս։
5) Որո՞նք են ազգային եկամուտի վերաբաշխումի ծաւալները եւ համակարգի համեմատական կշիռը այդ ծաւալներուն մէջ։
6) Ի՞նչ է մանրամասնեալ պատկերը մենաշնորհային համակարգի տէրերուն կողմէ՝ Հայաստանի իշխանափոխութեան առաջին տարիներուն, գնուած արտադրութեան միջոցներուն, յստակացնելով թէ՝ ի՞նչ գին վճարած են անոնք պետութեան, եւ թէ՝ ինչ է այդ հարստութեանց շուկայական փոխարժէքը այսօր։
7) Վերջապէս՝ ի՞նչ յստակ ռազմավարութիւն ունին Հայաստանի իշխանութիւնները մենաշնորհային համակարգի կազմաքանդման առնչութեամբ։
Կարօ Արմենեան իրաւացիօրէն կը մատնանշէ, թէ՝ Համազգային Խորհուրդի կազմակերպումը «կ'ենթադրէ անկեղծ պատրաստակամութիւն՝ Հայաստանի գործող քաղաքական մշակոյթի նորմերը քանդելու, կաշառակերութիւնը կասեցնելու, տնտեսութիւնը մաքրելու իր ցեցերէն։ … Այս բանը չի կրնար սակայն տեղի ունենալ այնքան ատեն որ երկրի ուժականութիւնները կապտուած են բուռ մը շահագործողներու կողմէ։ Մի՛ ակնկալէք, որ Համազգային Խորհուրդը իր գոյառումով գայ լռելեայն հարազատագրելու (legitimize) մեր ժողովուրդի դէմ գործուած եւ գործուող այս յանցագործութիւնը»։
Ան նաեւ՝ իրաւացիօրէն, կը շեշտէ Սփիւռքի գործօն ու ամբողջական մասնակցութիւնը Հայաստանի մաքրագործման եւ Համազգային Խորհուրդի կազմակերպման քաղաքական գործերուն մէջ, գրելով. «Ասիկա կ'ենթադրէ համազգային պատասխանատուութիւն։ Կ'ենթադրէ նաեւ՝ ազգային հզօր նախանձախնդրութիւն։ Նաեւ՝ քաղաքական կամք այս գործին մէջ սփիւռքի անկախ դատողութիւնն ու լիիրաւ մասնակցութիւնը ընդգրկելու։ … Իրականութեան մէջ՝ ի վերջոյ, այս հարցի քննարկման գործնական դաշտը ՀԱՄԱՍՓԻՒՌՔԵԱՆ կառոյցներու ղեկավար ոլորտն է»։ Բայց, անհասկնալիօրէն, ան չի խօսիր ՀԱՄԱՍՓԻՒՌՔԵԱՆ ՄԻԱԿ ՂԵԿԱՎԱՐ ԿԱՌՈՅՑԻ մը մասին, ու կրկին կը խօսի կառոյցներու մասին…։ Մինչդեռ Սփիւռքի «անկախ դատողութիւնն ու լիիրաւ մասնակցութիւնը» կ'ապահովուի երբ ունենանք համասփիւռքեան, կեդրոնական, ներկայացուցչական (այսինքն՝ ընտրովի) եւ միակ լիազօր կառոյցը Սփիւռքի, համաձայն՝ Միջազգային Հանրային Իրաւունքի նորմերուն։ Սփիւռքի այս ներկայացուցչական եւ լիիրաւ կառոյցն է, որ Հայաստանի մաքրուած ու նորոգուած պետութեան հետ միասնաբար իրաւասութիւնը կ'ունենան կազմակերպելու Համազգային Խորհուրդ, որ կը ներկայացնէ Համահայութեան քաղաքական կամքը, քանի որ իր կազմով եւ արեւելումով դարձած կ'ըլլայ՝ համահայկական իշխանութիւն։ Հայաստանակեդրոն կոչուած քաղաքականութիւնը շատ աւելի պտղաբեր, համապարփակ, տեւական ու հետեւողական կ'ըլլայ, եթէ անոր նախորդած ըլլայ Սփիւռքակեդրոն քաղաքականութեան որդեգրումն ու իրականացումը։ Եւ՝ Սփիւռքակեդրոն քաղաքականութեան առաջին քայլն է՝ Համասփիւռքեան Միակ Ղեկավար Կառոյցին ստեղծումը։ Իսկ այս կառոյցի ստեղծման հիմնական մղիչ ուժն ու շարժառիթը՝ Արեւմտահայաստանի, Արարայի ազատագրումին տեսլականն է։ Եւ ճիշդ այս տեսլականով է որ ծնունդ առած է՝ Տարագիր Արեւմտահայութեան Համասփիւռքեան Քոնկրէսի (ՏԱՀՔ) գաղափարը, որ կը համապատասխանէ Միջազգային Հանրային Իրաւունքի նորմերուն։
Վերջապէս, շնորհաւորելի են Նաթան Պետրոսեանի եւ Կարօ Արմենեանի նման հրապարակագիրները, քանի որ գաղափարական հարցերու արծարծումով ու լուսաբանումով է միայն, որ կը ստեղծուի ճիշդ ու միասնական հանրային կարծիք, որ ցարդ գոյութիւն չունի Հայ հասարակութեան մէջ։ Ճիշդ եւ միասնական հանրային կարծիքի բացակայութեան հետեւանքին շուրջ՝ Յովհաննէս Թումանեան, 1921 թ. Դեկտեմբերին, Աւետիք Իսահակեանին գրած նամակին մէջ կը գրէ.
«Մենք թէ դրսից, թէ ներսից քանդեցինք մեր երկիրը։ … Մի մասը խաչագող սրիկաներ, միւսը՝ գողեր եւ աւազակներ… եւ չերեւաց մի բազմութիւն՝ որ վերածնուող երկրի շունչն ու բարոյական կարողութիւնը յայտնաբերէր։ Էսքան աղէտների ու պարտութիւնների մէջ ոչ մի մեղաւոր չերեւաց, ոչ ոք պատասխանատուութեան կանչուեց, ոչ ոք պատասխան տուեց՝ հանրային կարծիքի բացակայութեան պատճառով, եւ իրավիճակը շարունակւում է այժմ էլ…»։ Մինչեւ՝ այսօր։
ՄԵԹՐ Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ
Պէյրութ
10 Հոկտեմբեր 2017