Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (115) Յուլիս 2021

Տեսակէտ

Պայքար, 20 Յունիս 2021

Հրատապութեան Կարգով

ՀԱՅԱՍՏԱՆ-ՍՓԻՒՌՔ ԿՐՑԱ՞Ն (ԿԱՄ ԿՐՆԱ՞Ն)

ԶԻՐԱՐ ԼՐԱՑՆԵԼ

Պարոյր Յ. Աղպաշեան

antsoutarts1aՍփիւռքահայ իրականութեան մէջ, քիչ մը հեռաւոր անցեալին, բայց, շատ աւելի ներկայիս, արդեօք, հարց չէ՞, որ գործող կազմակերպութիւններ, կառոյցներ կամ շրջանակներ, իրենց ղեկավարական, առաջնորդական ու պատասխանատուական մակարդակներով, ունի՞ն քաղաքական պատրաստուածութիւն, հասունութիւն, տեսլապաշտութիւն կամ իրատեսութիւն։
Ասիկա բնական հարցադրում մըն է, թերեւս անմիջական մտածում մը, որովհետեւ, հիմա՛, ամէն ժամանակներէն աւելի ասիկա հրատապութիւն մըն է, հրամայականութիւն մը, այնքան ատեն որ, Սփիւռքը, իր աշխարհաքաղաքական եւ աշխարհակառոյցային ոլորտներէն ներս, կարիքն ունի քաղաքական մտքի ենթահողի եւ ենթախարիսխի ամրակուռ համահիւսուածքի մը։
Ծանօթ է, մեր չորսդին եւ ամենուրէ՛ք, կ'ապրինք ու կը տեսնենք, արագընթաց դէպքերու զարգացում, անակնկալ պատահարներու հոլովոյթ, կազմակերպուած որոգայթներու մագլցում, որոնց նկատմամբ, եթէ չկայ համապատասխան դիրքաւորում կամ յաղթահարում, քաղաքական տարողութեամբ տուեալներու ու փորձառութիւններու զգաստութեամբ, անկումներն ու սայթաքումները կը դառնան անխուսափելի։
Իսկ հոս ու հոն տիրող պարունակներուն մէջ, ո՞ւր չկան նման իրադրութիւններ, նոյնիսկ ցնցումներ եւ ճակատումներ, որոնք կը ստեղծեն ահաւոր ողբերգութիւններ, հակամարդկային սուր աղէտներ, քանդողական գորշ ծրագիրներ, նուաճողական նենգ դաւադրութիւններ։
Այսօր, օրինակի համար, համատարած ապակայունութիւններու փոթորիկներով ողողուած է աշխարհը, յաճախ անարդար, անմիտ եւ անընդունելի վարկածներով, ուր տուժողը, փաստօրէ՛ն, ո՞վ կրնայ ըլլալ, եթէ ոչ մարդկութիւնը, մանաւանդ այն հատուածները, որոնք ոչ միայն զոհն են հակամարտութիւններու, այլեւ՝ գերազանցապէս ներքին պառակտումներու, ընչաքաղցութիւններու, յափշտակութիւններու ու բարբարոսութիւններու, անպատիժ մնալու… մրցանակաբաշխութեամբ։
Հոս, կ'արժէ, կրկնութեան գնով ընդգծել, թէ այն բոլոր համաշխարհային կազմակերպութիւնները, ատոնք ըլլան եւրոպական կամ միջին արեւելեան, իրենց զանազան թեւաւորումներով, եթէ կը յաւակնին խաղաղութեան ու համերաշխութեան կարգախօսներով գործելու, պարզուեցա՛ւ, որ իրենց հիմունքներուն ու սկզբունքներուն հաւատարիմ չեն եւ չեն գործադրեր զանոնք։
Արդի՞ւնք. այսօրուան ՔԱՈՍԱՅԻՆ դրուածքը, որ կը տիրէ ժողովուրդներու, պետութիւններու ու տարածքներու միջեւ, ընդհանրապէս մարտավարական մոլուցքով, իսկ ատոնց առաջքը առնելու, միջին եզր մը գտնելու կամ լուծում մը փնտռելու մէջ, վերոյիշեալ շրջանակները, կատարեալ յուսախաբութիւն կը կազմեն, դասալքութեան անկումայնութեամբ։
Դժբախտաբար, այն հակամարտութիւնները, որոնք կ'առաջանան այս կամ այն ցամաքամասերուն մէջ, ընդհանրապէս կը մեկնաբանուին (որոշապէ՛ս գիտակցաբար), կրօնական կամ դաւանանքային միտումներով, որովհետեւ, մեծ մասը այդ «ընտրանք»ը կը նկատէ… յաղթանակ մը իրեն համար։
Այս մօտեցումը կամ տրամաբանութիւնը, բնական է, կը ստեղծէ, ստեղծե՛ց, վտանգաւոր իրավիճակներ, որոնց առաջքը առնելու կամ զսպելու համար, ցարդ կատարուած ճիգերը անբաւարար եղան, իրենց կանխարգելիչ կամ արգելակիչ պայմաններով, թէեւ՝ ճիգերը անպակաս են զանոնք անկիւնաւորելու կամ սեղմելու դիտաւորութիւններով, սակայն, անբարեյոյս արդիւնքներով։
***
Սփիւռքը, որ մեծ չափով տարածուած է աշխարհով մէկ, տեղ մը՝ խիտ հաւաքականութեամբ, ուրիշ տեղ մը՝ ցանցառ, բայց, անպայման, որոշ տիրական ներկայութեամբ, իր ազգային-կուսակցական-կրթական-եկեղեցական, մշակութային եւ միութենական կեանքով, այսօր, ինքզինք ո՞րքանով կ'արդարացնէ, որպէս առաջնորդող ու ղեկավարող ուժերու կեդրոն կամ կառոյց։
Հարցումներ ու մտահոգութիւններ, որոնց պատասխանները չկան, չտրուեցա՛ն. հակառակ որ՝ պահանջուեցան ու հետապնդուեցան, սակայն, ոչ մէկ կողմ ինքզինք վերանորոգեց, համակերպեց, վերակազմակերպեց ու լիցքաւորեց, տուեալ ժամանակներու պահանջքներու համահունչ գործօններով։
Ապշելու կամ զարմանալու որեւէ պատճառ չկայ, երբ ճշգրտօրէն կը խորաչափուին կացութիւնները եւ իրավիճակները, իրենց տատանելի ու խարխափելի ընթացքներով, ուր՝ ի հեճուկս դրականօրէն տեղաշարժուելու փորձերուն, արդիւնքները անգոհացուցիչ են, անբաւարար, որովհետեւ կեանքի նորագոյն պայմաններու ձեւաչափերը չեն կրնար համեմատուիլ ներկայի արագընթաց խոյանքներուն հետ։
Որոշապէ՛ս, ախտաճանաչումներ ընելը օգտակար են, սակայն, սփիւռքահայ իրականութենէն ներս, իր կառուցային կազմուածքներով, ատոնք կը մնան լոկ մաղթանքներ ու բաղձանքներ, մինչ «խախուտ նաւ»ը կը մնայ յամրընթաց երթի մէջ, լաւագոյն պարագային՝ շա՜տ թոյլ բարեկարգումներու ճիգերով։
Ո՛չ ոք հաւկոյր չձեւանայ, չքմեղանքներու չդիմէ, եթէ տժգոյն պատկեր մը կայ մեր առջեւ, որմէ կարելի չէ խուսափիլ, աւելին՝ իրաւունք կա՞յ այլեւս չտեսնելու Սփիւռքը շրջապատող դառն իրականութիւնները, իրենց տատանումներով ու սայթաքումներով, թերացումներով ու կաղացումներով։
Պատասխանատուներ փնտռելու ժամանակը չէ, ատոնք հայելիի նման պարզ են, սակայն, հարցը այն է, որ այս ապակողմնորոշիչ վիճակը կրնա՞յ շարունակուիլ, երբ նոր մարտահրաւէրներու հետ դէմ յանդիման կանգնելու պարտաւորութիւն կայ, նորագոյն զարգացումներուն հետ քայլ պահելու յանձնառութիւն կայ՝, հեռո՛ւ՝ պահպանողական եւ աւանդական մտածողութիւններէ, որոնք այլեւս ժամանցուած են, դարձած՝ ժամանակավրէպ։
Այս ակնարկութիւնները ամենէն աւելի կը մասնաւորուին այն ազգային կառոյցներուն, գաղութային, համայնքային ու տարածքային շրջանակներուն նկատմամբ, որոնց մեծ մասը կը տառապի, մեղմ ըսած, «վիրաւոր խոց»երով, որովհետեւ ան չի գործեր կամ չապրիր կենսալի եւ յուսադրելի չափանիշներով։
Վիճելի չէ (ու չի կրնար ըլլալ), որ Սփիւռքը այն հմայքով չէ պարուրուած, ոչ ալ՝ գօտեպնդուած, ինչ որ էր նախապէս, նաեւ՝ անոր համար, որ ան ներկայիս բոլորովին այլ կերպարանքի մէջ է, ապա՝ գոյութիւն ունեցող առաջադրանքները, միասնականօրէն ու միասնակամօրէն դիմագրաւելու հնարաւորութիւնները չկան (կամ՝ թոյլ են)։
Իսկ այս բոլոր անուղղայութիւնները ու զարտուղութիւնները, տարիներու ընթացքին, թուլացուցին Սփիւռքի ուժականութիւնն ու դիմադրականութիւնը, առանց որ անոր զսպանակութիւնը առնուի հակակշիռի տակ, անշուշտ, նոր յղացքով ու ներուժով զայն կենդանացնելու եւ աշխուժացնելու հեռանկարով։
Եթէ պիտի ըսուի անդրադարձող չեղաւ, այդ ալ ճիշդ չէ, բայց, շարունակուեցաւ կաղապարուածութիւնը, իր բարդ ու մռայլ կնիքը դնելով անոր կազմակերպչականութեան եւ առաձգականութեան վրայ։
Հայաստանի անկախութիւնը, որ «խելակորոյս» դարձուց հայ ժողովուրդը, ի մասնաւորի՝ սփիւռքահայութիւնը, լրիւ նոր փորձադաշտ մը դարձաւ, որուն մէջ գալարուեցաւ ան, մերթ հայրենասիրութենէն մղուած, մերթ՝ երազի մը իրականացումէն հարբեցած, մերթ ալ՝ հոն տեսնելով իր հիմնական կայանը։
Եթէ ըսուի որ այդ զգացումները, հոյակապ էին, ապա, անկախութեան հետ վերաբերուիլը այդ մեկնակէտերով, գէթ Սփիւռքի պարագային, աւելի քան շուտիկութիւն էին, կարճատեսութիւն, պա՜րզ տրամաբանութեամբ. անկախութեան մղուած Հայաստանը, չէր կրնար մէկ օրէն միւսը, մէկ վարչակարգէն միւսին անցումը, ըլլալ այն իտէալականը եւ ամբողջականը, որուն անհամբեր կրողն էր սփիւռքահայը։
Եւ իրօք, ինչպէ՞ս կարելի էր այդքան զգացականութեամբ ու նոյնիսկ վերացականութեամբ հաղորդակցուիլ նոր իրավիճակին հետ, երբ՝ հայաստանաբնակը չէր գիտեր ո՞ւր կը գտնուէր, ո՞ւր կ'ընթանար եւ ո՞ւր կը հասնէր, ի դէմս այն բազմափշոտ ուղիին, որ իր առջեւ կրնար ցցուիլ։
Այդուհանդերձ, «ձեռնոց»ը նետուած էր եւ պէտք էր զայն ուժգնօրէն բռնել ու փորձել զայն յարմարցնել հայրենի նոր իրականութեան։
Հո՛ս էր, որ Սփիւռքը մոլորեցաւ ու մոլորեցուց բոլորը (պիտի չխօսիմ հայաստանցիներուն մասին) եւ ամենէն առաջ՝ հայկական կուսակցութիւնները եւ անոնց ուղեկիցները, առանց ԼՐՋՕՐԷՆ եւ ԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆՕՐԷՆ քննարկելու նոր պայմաններէն ծնունդ առած Հայաստանին երթուղիին ճակատագիրը։
Խորհրդային Հայաստանի ազգային, մշակութային, կրթական, արուեստի, գրական, կոթողային, թանգարանային, ճարտարուեստական եւ այլ բազմաթիւ հարստութիւնները ժառանգած նորանկախ Հայաստանը, միայն «ստուերեց» այդ բոլորը, Հայաստանը վերածելով վաշխառուական ու շահագործական աղբիւրներու, որոնց տխուր հետեւանքները մինչեւ օրս զգալի են, իրենց ազգավնաս անդրադարձներով եւ ազդեցութիւններով։
Սփիւռքը, իր ամբողջ հատուածներով ու շերտաւորումներով (գոնէ ջախջախիչ մեծամասնութեամբ), յետ անկախութեան շրջանին, ՄԻԱԿԱՆԻՈՒԹԵԱՄԲ դիտեց ու վայելեց հայրենիքը, հոն տեսնելով ու գտնելով «աշխարհ» մը, որ իրեն համար, իր ապրած երկրէն տարբեր էր եւ ուր կրնար «հանգիստ» ապրիլ, կարծելով թէ հայրենասիրութիւն հասկացողութիւնը այդ դատողութեամբ կարելի էր ընկալել եւ օգտուիլ անկէ (այս ալ ուրիշ հարց)։
Անշուշտ, այս նիւթը բոլորովին այլ բեւեռի վրայ կը գտնուի (որուն, ի դէպ, յաճախ անդրադարձած եմ), սակայն, հարցերուն-հարցն էր ու կը մնայ, սփիւռքահայ բազմագլուխ կազմակերպութիւններուն վերաբերմունքը՝ չտեսնելու, չթափանցելու, չհասկնալու, չդիտարկելու, չքննարկելու՝ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆՕՐԷՆ, թէ Հայաստանը, իր ներքին զաւթումներով եւ արտաքին միջամտութիւններով, ո՞ւր կ'երթայ, ո՞ւր կը դեգերի եւ ո՞ւր կը հանգրուանէ։
Սփիւռքը, իր «ծափիկ-ծափիկ»ներէն անդին, անցնող քանի մը տասնամեակներուն, ի՞նչ ըրա՛ւ Հայաստանի իշխանութիւններուն, գէթ յուշելու, զգաստացնելու, որ ամէն «ինչ լաւ ըլլալու» համար, ոճը եւ եղանակը ասոնք չեն, հետեւաբար, անհրաժեշտ էր աւելի զգուշաւոր եւ աչալուրջ ըլլալ, փոխանակ՝ ազգային-քաղաքական կեանքին մէջ, զբաղելու անհեթեթ մարզանքներով։
Ահաւասիկ, ներկայիս Հայաստանը անկիւնադարձի մը սեմին կը գտնուի, որուն հոս հասանելիութեան մէջ, ուղղակի կամ անուղղակի դերակատարութիւն ունեցա՞ծ է թէ ոչ Սփիւռքը, իր անհեռատեսութեամբ ու մակերեսայնութեամբ, կողմ կամ մասնակից դառնալով այս կամ այն թեւին։
(Պէյրութ)