Ազատ Խօսք - Ելեկտրոնային Անկախ Պարբերաթերթ

կայք էջ : www.azadkhosk.com

Խմբագիր - Երան Գույումճեան

Թիւ (102) Մայիս 2020

Տեսակէտ

ԼԻԲԱՆԱՆԻ ՅԱՏՈՒԿ (AD HOC) ԴԱՏԱՐԱՆԸ

ԽԱԽՏՈՒՄՆ Է՝ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԻՐԱՒՈՒՆՔԻՆ

antsoutarts1aՈրքան ալ փորձենք օրինականացնել Ապահովութեան Խորհուրդի որոշումները՝ Լիբանանի յատուկ (ad hoc) Դատարանի ստեղծման կապակցութեամբ, դատելու եւ վճռահատելու համար Ռաֆիք Հարիրիի դէմ գործուած ոճիրին թղթածրարը։ Այս ոճիրին նախադատ, եւ յաջորդած քաղաքական դրդապատճառներն ու հետեւանքները եւ յառաջ քաշուած կանոնական որոշումներն ու միջոցառումները, չենք կրնար ըսել, թէ՝ այդ բոլորը կը զգենուն զինեալ բախումի մը հանգամանքը, որուն ընթացքին գործուեցան՝ պատերազմի ոճիրներ, մարդկութեան դէմ ոճիրներ կամ ցեղասպանական բնոյթի արարքներ, որոնք միայն հիմնական արդարացումները եղած են Ապահովութեան Խորհուրդի ցարդ կազմած ad hoc դատարաններուն (ինչպէս օրինակ՝ Եուկոսլաւիոյ յատուկ ad hoc դատարանը)։
Լիբանանի յատուկ այս ad hoc դատարանը դարբնուեցաւ Ռաֆիք Հարիրին սպաննող պետութեան կողմէ, որպէսզի չբացայայտուի այս ոճիրին հեղինակը եւ գործադրողը, որոնք միակ շահողները եղան այս ոճիրէն, քանի որ քրէական ամէն դատարան՝ ոճիրի մը քննութեան համար, ամէնէն առաջ հարց կու տայ թէ՝ ո՞վքեր շահ ունէին այդ ոճիրին մէջ։
Իսկ մեր համոզումով, ոճրագործութեան հեղինակը ամերիկեան իմփերիալիզմն է, եւ գործադրողը՝ սիոնական պետութիւնը, որոնք միակ ոչ թէ շահողներն էին, այլ ոճիրը գործելու թեքնոլոժին ունէին։
Բացատրենք թէ ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս։
Հարիրիի ինքնաշարժը օժտուած էր գերզգայուն ամերիկեան ռատարով մը, որ զինք պիտի փրկէր փորձանքներէ, made in USA էր, որուն գործածութեան գաղտնի բանալիին (բառն ու թուանշաններուն) ծանօթ էին միմիայն CIA-ը եւ ԱՄՆ-ի Միջին Արեւելքի մէջ ունեցած երկու օֆֆշոր ռազմախարիսխներէն սիոնական պետութեան Մոսատը։ (Երկրորդ օֆֆշոր ռազմախարիսխը ՕԹԱՆ-ի անդամ Թուրքիան է, մինչեւ այսօր…)։
Իսկ Լիբանանի յատուկ ad hoc դրածոյ դատարանին առաջին քննիչը (գերմանացի), իր պատրաստած Տեղեկագրին մէջ հաստատած էր երկու խիստ կարեւոր փաստեր։ Առաջինը՝ որ մահացու պայթիւնէն 4-5 վայրկեան առաջ, Հարիրիի ինքնաշարժին ռատարը խափանուած էր… եւ ուրեմն, ինքնաշարժը շարունակեց իր նախկին երթուղին։ Երկրորդը՝ որ ոչ թէ մէկ պայթում պատահած է. Միցուպիշի վանի առաջին պայթումը՝ գետնի վրայ, եւ երկրորդ պայթում մըն ալ (մի քանի րոպէ յետոյ) վերէն՝ երկինքէն…։ Ուրեմն, կարեւոր է գիտնալ թէ ո՞վ խափանեց ռատարը, եւ ո՞վ էր վերէն ռմբահարը։ Իսկ վերէն այս պայթիւնը, եղած էր վճռորոշը, քանի որ առաջինը վրիպած էր…։
Արդ, ռատարը խափանողը ան էր, որ միակ ծանօթն էր ռատարի գործածութեան բանալիին։ Իսկ այդ օր, այդ պահուն, ոճիրի թատր եղած փողոցին վերեւէն՝ միայն սիոնական պետութեան օդուժը կրնար ըլլալ… ինչ որ կը հաստատէ մեր համոզումը։
Սակայն, այս քննիչը յանկարծ անյայտացաւ, եւ նոր՝ հլու հնազանդ քննիչ մը յայտնուեցաւ, որ ոճիրին պատասխանատու նկատեց Միցուպիշի վանի պայթումը (ոչ միայն գետնի վրայ), այլեւ՝ գետնի տակէն (հաւանաբար նախապէս զետեղուած ականներով) սուրիացի սպաներու որոշումով եւ մեղսակցութեամբ, Լիբանանի բանակի ղեկավարներուն, եւ՝ զրպարտուեցան լիբանանցի չորս զօրավարներ (բանտարկուեցան երեք տարիներ, ի վերջոյ՝ ազատ արձակուելու համար), որոնց շարքին էր Ժամիլ Ալ-Սայյիտը, որ հիմա Լիբանանի խորհրդարանի անդամ ընտրուած է։ Այս կոտոշաւոր անարդարութիւնը լիբանանցի չորս զօրավարներուն դէմ՝ բաւական է այս ad hoc դատարանին դրածոյ եղած ըլլալը արդէն փաստուած համարելու։ Բայց կը շարունակուի դատավարութիւնը 15 տարիներէ ի վեր, տարեկան միլիառաւոր գումարներ արժելով Լիբանանի պետական սնտուկին, որովհետեւ՝ կը շարունակուի տակաւին պատերազմը Սուրիոյ եւ Հըզպալլայի դէմ…։ Ամերիկեւսիոնական ճակատը սպաննեց Հարիրին՝ հարուածելու համար Սուրիան եւ Հըզպալլան։ Բացատրենք։
Այս ոճիրին նպատակն էր մեղադրել Սուրիան եւ Հըզպալլան, Լիբանանէն դուրս հանելու համար սուրիական զօրքերը եւ զինաթափելու համար Հըզպալլան, որոնք կը նկատուէին սիոնական տարատնկեալ պետութեան գոյութեան սպառնացող ուժեր։
Այս դրածոյ, հակա-օրինական եւ հակասահմանադրական Դատարանին վճիռէն առաջ արդէն՝ սուրիական զօրքը դուրս ելաւ Լիբանանէն, եւ սիոնական բանակը 2006-ին ներխուժեց Լիբանան, խորտակելու համար Լիբանանն ու Հըզպալլան։ Հըզպալլան դիմադրեց 33 օրեր… իսկ սիոնական պետութիւնն էր, որ ճարահատ դիմեց իր տիրոջ՝ ամերիկեան իմփերիալիզմին… զինադադար խնդրելով։ Այդ թուականէն ի վեր, սիոնական Ցահալը չհամարձակեցաւ նոր ներխուժում մը փորձել։
Սակայն, Սուրիոյ հաշիւը մաքրուած չէր։ Ամերիկեան իմփերիալիզմը՝ «Արաբական Գարուն»ի պիտակին տակ, եւ իր միւս օֆֆշոր ռազմախարիսխը (Թուրքիան) գործի լծելով, եւ Իխուան Մուսլիմուն եւ տարբեր անուններով ահաբեկչական կազմակերպութիւններ ստեղծելով, զինելով, մարզելով եւ ֆինանսաւորելով, եւ Արաբական Ծոցի իշխանապետութիւններուն (գլխաւորութեամբ Սէուտական Թագաւորութեան) մեղսակցութեամբ, միջազգային յետադիմութեան պատերազմը շղթայազերծեց Սուրիոյ դէմ (2011 թ.), որ կը շարունակուի մինչեւ օրս։ Եւ սակայն, դրածոյ Դատարանը դեռ անկարող կը մնայ վճիռ արձակելու… եւ իմփերիալիստ ԱՄՆ-ը, սիոնական Իսրայէլը եւ փանթուրքական, նոր-օսմանական Սուլթան Էրտողանի Թուրքիան չկրցան հասնիլ իրենց երազին եւ մուրազին։ Որովհետեւ՝ այսօր փոխուած է աշխարհը. երէկի միաբեւեռ աշխարհակարգի մայրամուտին յաջորդած է նոր՝ բազմաբեւեռ աշխարհակարգի արշալոյսը, որուն երկու հզօր բեւեռներն են Փութինի Ռուսաստանն ու Ժողովրդային Չինաստանը, որոնք ոչ միայն փրկեցին Սուրիան ամերիկեւսիոնափանթուրքական միջազգային պատերազմէն, այլեւ՝ օգնութեան հասան՝ Պսակաձեւ Ժահրէն աղէտահար Իտալիոյ (որ մեծագոյն աղէտահարն էր, եւ ուր կը գտնուէր իրենց բարի եւ խաղաղասէր համախոհը՝ Ֆրանչիսկոս Ա. Պապը)։
ՄԱԿ-ի Ապահովութեան Խորհուրդի Կանոնագիրքի Յօդ. 7-րդն է, որ անոր իրաւունք կու տայ կազմելու ad hoc դատարաններ, որոնց վճիռները գործադրելի են ՄԱԿ-ի բանակին կողմէ։ Ռաֆիք Հարիրիի դէմ գործուած ոճիրը բնաւ հիմք չի կրնար կազմել Յօդ. 7-րդի գործարկումին։ Եւ ուրեմն, հակասահմանադրական է անոր կազմած Լիբանանի յատուկ ad hoc դատարանը, որովհետեւ՝ այս ոճիրը սովորական ոճիր մըն է անհատի մը դէմ, եւ՝ ոչ պատերազմի ոճիր է, ոչ մարդկութեան դէմ գործուած ոճիր է, եւ ոչ ալ ցեղասպանական արարք։ Այս ոճիրը քննարկելու եւ վճռահատելու իրաւասութիւնը բացառապէս կը պատկանի Լիբանանի Քրէական Դատարանին։ Անհատական ոճիր մը քննելն ու վճռահատելը վերապահուած է ոճիրի վայրին մէջ գործող քրէական դատարանին։ (Այս սկզբունքը որդեգրուած է Հռովմէական Կայսրութեան օրէն եւ կը կոչուի ration loci. այսինքն տեղայնական իրաւասութիւն, զատորոշելով զայն ratione materie-էն. այսինքն՝ ըստ նիւթի իրաւասութիւն)։
ՄԱԿ-ի Ապահովութեան Խորհուրդի Կանոնագիրքի Յօդ. 7-րդը կը պահանջէ նաեւ՝ խնդրոյ առարկայ երկրի Սահմանադրականօրէն Իրաւասու Իշխանութիւնները դիմեն եւ խնդրեն կազմութիւնը ad hoc դատարանին, եթէ երկրի իրաւասու դատարանը մերժէ կամ ի վիճակի չըլլայ դատելու։
Լիբանանի իրաւասու դատարանը չմերժեց, եւ ոչ ալ սահմանադրականօրէն իրաւասու իշխանութիւնները դիմեցին…։ Երկրին նախագահը եւ խորհրդարանը չստորագրեցին դիմումը, այլ միայն օրուան վարչապետը՝ Ֆուատ Սինիորան, որ բոլորին ծանօթ է իր քաղաքական պատկանելիութեամբ (այսինքն՝ իր ամերիկեւսիոնասէուտական «հպատակութեամբ»)…։ Ուրեմն, այս դատարանը հակասահմանադրական է նաեւ՝ Լիբանանի Սահմանադրութեան լոյսին տակ։
Եւ այս դրածոյ՝ ամերիկեւսիոնական դատարանին նախագահութիւնը տրուեցաւ իտալացի տխրահռչակ դատաւոր Անթոնիօ Գասպարիի, որուն տրուած էր նաեւ նախագահութիւնը Եուկոսլաւիոյ յատուկ ad hoc դատարանին, որ նոյնպէս ամերիկեան իմփերիալիզմի, այսինքն՝ միաբեւեռ աշխարհակարգի Ոստիկանապետին դրածոն էր։ Մինչ չքնա՜ղ Եուկոսլաւիոյ, բազմացեղ, բազմազգ ու բազմակրօն (բայց խաղաղ ու համերաշխ) երկրի մը օրինակելի այս տիպարին (սոցիալիստական վարչակարգով), սերպ հայասէր ժողովուրդին եղբայր Ռուսաստանի խմա՜ն նախագահը՝ Ելցին, ոչ մէկ փորձ ըրաւ պաշտպանելու իր սերպ եղբայրները, եւ թոյլ տուաւ՝ արդէն դատարանի այս թատրոնէն առաջ, չքնա՜ղ Եուկոսլաւիոյ կազմալուծումին ու աւերումին՝ ՕԹԱՆ-ի ձեռամբ, եւ Ոստիկանապետին հրահանգով։
Սակայն այս դրածոյ Դատարանին կազմութիւնը նաեւ կ՚ոտնահարէ Միջազգային Հանրային Իրաւունքի այն իրաւասկզբունքը, ըստ որուն ՄԱԿ-ը իրաւունք չունի միջամտելու անկախ ու գերիշխան պետութիւններու ներքին գործերուն ու խնդիրներուն, երբ երկրի մը նախագահն ու խորհրդարանը չեն վաւերացուցած դիմումը՝ ՄԱԿ-ի Ապահովութեան Խորհուրդին։ Միջազգային ատեանները կրնան միջամտել՝ միմիայն պատերազմի ոճիրներուն, մարդկութեան դէմ գործուած ոճիրներուն կամ ցեղասպանական արարքներու պարագաներուն, երբ ուրիշ պետութիւն մը պետութեան մը դէմ, կամ՝ տուեալ պետութիւն մը՝ իր փոքրամասնութեանց դէմ կը գործէ այս ոճիրները։ Եւ ճիշդ այս պատճառով է, որ այս երեք տեսակի ոճիրները անժամանցելի են Միջազգային Հանրային Իրաւունքին մէջ։
ՄԱԿ-ի միջամտութիւնը Լիբանանի ներքին այս ոճիրին մէջ՝ արդարացնելու համար այս դրածոյ Դատարանը կազմող ամերիկեւսիոնական իմփերիալիզմը, կամայական ու հակասահմանադրականօրէն՝ այս ad hoc դատարան կոչուած շինծու դատարանի կազմութիւնը յայտարարեց՝ կազմուած Ապահովութեան Խորհուրդի Կանոնագրի Յօդ. 7-րդի հիման վրայ։ Սակայն, պարզէն ալ պարզ է, որ հակասահմանադրական որոշումի մը կարելի չէ օրինականութիւն տալ՝ հակասահմանադրական երկրորդ որոշումով մը։ Ինչպէս՝ բռնագրաւուած հողատարածքի մը երկրորդ բռնագրաւիչի մը կողմէ բռնագրաւումը չի կրնար փոխել այդ հողատարածքին բռնագրաւեալ ըլլալու իրաւավիճակը, եւ զայդ նկատել ոչ-գրաւեալ, այլ՝ «ազատագրեալ»…։ Օրինակ Արեւմտահայաստանի Բիւզանդիոնի կողմէ գրաւեալ հողատարածքը. օսմանեան երկրորդ բռնագրաւումը այդ հողատարածքին ազատագրումը չէ։ Անվաւեր բռնագրաւում մը՝ երկրորդ անվաւեր գրաւումով վաւերականութիւն չի կրնար ստանալ։ Ապօրինականը չի կրնար ծնունդ տալ օրինականութեան։ Եւ երկրորդ բռնագրաւիչը՝ այդ հողատարածքը պէտք է վերադարձնէ անոր իրաւական տիրոջ, եւ ոչ թէ՝ առաջին բռնագրաւիչին։ Ուրեմն, Թուրքիա չի կրնար խուսափիլ Տարագիր Արեւմտահայութեան հետ առերեսելէ, պատճառաբանելով թէ՝ ինք բռնագրաւած է Բիւզանդիոնէն, եւ ոչ թէ հայերէն։ Գրահաշուական լեզուով՝ եթէ երկու նուազներու բազմապատկումը մէկ դրական կու տայ, բայց երկու գրաւումներ չեն կրնար իրաւատէրի իրաւունք տալ երկրորդ գրաւումին։ Այս քիչ մը երկար շեղումը կատարեցինք հայ ընթերցողին դիւրաւ ըմբռնելի ընծայելու համար թէ ինչո՞ւ այս դրածոյ ad hoc դատարանը երկրորդ հակասահմանադրական որոշումով սահմանադրական չըլլար։

Հայերուս համար՝ միաբեւեռ աշխարհակարգի տիրապետութեան շրջանին, գլխովին աննպաստ կ՚ըլլար ad hoc դատարանի մը կազմութիւնը՝ Մեծ Եղեռնի թղթածրարի քննութեան ու վճռահատման համար, որովհետեւ՝ ինչպէս տեսանք, ամերիկեւսիոնական իմփերիալիզմը պիտի կազմէր իր կողմէ դրածոյ դատարան մը, որ ստուգապէս պիտի պաշտպանէր ոճրագործ Թուրքիոյ թեզերը, քանի որ Թուրքիա՝ Միջին Արեւելքի մէջ, ամերիկեան օֆֆշոր ռազմախարիսխ մըն է։
Սակայն այսօր՝ բազմաբեւեռ աշխարհակարգին օրով, որուն հզօր երկու բեւեռներն են Փութինի Ռուսաստանը եւ Կարմիր Չինաստանը, որոնք բնական դաշնակիցներն են հայ ժողովուրդին՝ Փանթուրքիզմի ծրագրին դէմ, ՄԱԿ-ի Ապահովութեան Խորհուրդին մէջ պիտի պաշտպանեն Հայ Դատը, եւ թոյլ պիտի չտան ամերիկեւսիոնական իմփերիալիզմի հակասահմանադրական դաւերը, պատշպանելու Թուրքիան։
Այսօրուայ աշխարհակարգին հիմնական տարբերութիւնը երէկի բարբարոսային ու ստրկատիրական միաբեւեռ աշխարհակարգէն զանազանելու եւ գնահատել կարենալու համար, անհրաժեշտ է ազատագրուիլ մեր անցեալին կազմած գաղափարներէն՝ Արեւմուտքի եւ Արեւելքի քաղաքակրթութեանց մասին, երբ մոլորած էինք եւ դարձեր՝ կոյր արեւմտասէր…։ Մինչդեռ արդարութեան արեւը Արեւելքէն կը ծագի։ Յեղափոխաշունչ արձակագիր Զապէլ Եսայեան գրած է. «Միայն ուրիշներ չեն որ կը խափանեն մեր ճամբան, այլեւ եւ յաճախ աւելի շատ՝ մեր անցեալի գաղափարները»։
Ազատագրուինք մեր անցեալի արեւմտասիրութենէն եւ բանանք մեր ճամբան դէպի ազատագրում։
Եթէ այսօր կազմուած չէ Տարագիր Արեւմտահայութեան Համասփիւռքեան Քոնկրէսը (ՏԱՀՔ), որ կրնար դիմել ad hoc դատարանի մը պահանջով, բայց արդէն առկայ է եւ կը գործէ՝ Արեւմտեան Հայաստանի իրաւականօրէն շարունակուող Հանրապետութիւնը, իր ներկայացուցչական կարգավիճակ ունեցող արդէն Բ. Խորհրդարանով, որ կրնայ դիմել նոյն պահանջով։ Սակայն անշուշտ՝ նախընտրելի է որ այս դիմումը կատարեն միասնաբար՝ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Հայաստանի հանրապետութիւնները, քանի որ Սեւրի Դաշնագիրը եւ Ուիլսոնեան Իրաւարար Վճիռը կը պաշտպանեն Միացեալ Հայաստանը, եւ մենք կը գտնուինք այս երկուքի դարադարձի տարուան մէջ։
Ասիկա պատմական առիթ մըն է, որ կը զուգադիպի նոր բազմաբեւեռ աշխարհակարգի հանգրուանին, որ նպաստաւոր է մեր Հողային Դատին համար, եւ այս առիթէն մենք պէտք չէ ձեռնպահ մնանք, հակառակ ներկայի համաճարակին, որ վերջ պիտի գտնէ ուշ կամ կանուխ։ Չինաստան՝ ուրկէ սկսաւ, այսօր արդէն կասեցուցած կը թուի ըլլալ համաճարակի յառաջընթացը։ Եւ՝ Տիեզերքին մէջ ոչինչ անվերջանալի է…։ Հետեւաբար, պէտք չէ յոռետես ըլլալ ու անվերջ խուճապահար, որոնք կը տկարացնեն մեր բնական դիմադրականութիւնը, եւ առիթ չեն տար սթափ ու ճիշդ մտածելու։ Ուրեմն, հարկ է հրաժարիլ մեր անցեալի բնազանցական բացարձակապաշտ մտածելակերպէն ու որդեգրել՝ դիալեկտիկականը…։
Դիալեկտիկ մտածելաեղանակը մեզի կ՚օգնէ որ տեսնենք, թէ՝ Պսակաձեւ Ժահրէն վարակեալի մը մեռնելու հաւանականութիւնը անխուսափելի չէ, բացարձակ չէ, այլ՝ յարաբերական է, եւ կախում ունի երեք գլխաւոր փոփոխական ազդակներէ։
Առաջին փոփոխական ազդակը՝ նոյնինքն ժահրին որքան գոյատեւելու հնարաւորութիւնն է։ Որովհետեւ անոր գոյատեւելը անվերջ չէ… վերջ ունի։ Եթէ վերջանայ՝ վարակեալին մահէն առաջ, վարակեալը կը փրկուի։
Երկրորդ փոփոխական ազդակը՝ վարակեալին մարմնական դիմադրականութեան զօրութիւնն է, որ յարաբերական է անձէ անձ, եւ եթէ բաւական զօրաւոր է, ան կը յաղթահարէ ժահրը եւ կը փրկուի բուժուելով։
Իսկ երրորդ փոփոխական ազդակը՝ բժշկագիտութեան զարգացման արագութիւնն է. թէ որքան շուտ պիտի գտնէ ժահրը յաղթահարելու կանխարգելիչ պատուաստը…։
Այս երեք գլխաւոր ազդակները ցոյց կու տան, որ ժահրէն վարակեալներու մահը անխուսափելի չէ… այլ ընդհակառակը՝ կանխարգիլելի է։ Եւ արդէն՝ այսօր փաստուած է, որ վարակեալներու շատ փոքր տոկոսն է որ կը մահանայ, եւ աւելի մեծ տոկոսն է որ կը բուժուի…։
Եւ եթէ բաղդատելու ըլլանք այս ժահրէն մահացողներու թիւը, միւս մահաբեր ախտերէ մահացողներու թիւին հետ, պիտի տեսնենք թէ այս վերջիններն ալ ամէն օր կը մահանան հազարներով եւ… խուճապ չեն ստեղծեր։
Հետեւաբար, Հայ Սփիւռքի եւ Արեւելահայաստանի ղեկավարները պարտին լրջօրէն մշակել իրաւաքաղաքական աշխատանքի ծրագիր մը, օգտուելու համար՝ նոր բազմաբեւեռ աշխարհակարգի ներկայի նպաստաւոր պայմաններէն, ի խնդիր Սեւրի Դաշնագրի եւ Ուիլսոնեան Իրաւարար Վճիռի գործադրութեան, գէթ այս դարադարձերու պատմական առիթով, որ հաւանաբար մեզի տրուած վերջին առիթն է։ Որպէսզի՝ գալիք սերունդներուն դիմաց մենք ամօթով չմնանք։
Իսկ Սեւրը եւ Ուիլսոնեան Իրաւարար Վճիռը՝ իրենց ստորագրութեան ու վաւերացման թուականներէն ի վեր կը մնան գործադրելի միջազգային վաւերաթուղթեր։ Գործադրելի է անառարկելիօրէն, նախ Ուիլսոնեան Միջազգային Իրաւարար Վճիռը Թուրքիոյ դէմ, որ յօժարած է ենթարկուիլ անոր, առանց ոչ մէկ առարկութեան։ Ապա նաեւ՝ գործադրելի է Սեւրի Դաշնագիրը Թուրքիոյ դէմ, որ ոչ միայն ստորագրած է զայն, այլեւ 25 Օգոստոս 1920 թուին վաւերացուցած է զայդ նոյնինքն Սուլթանին ստորագրութեամբ եւ օսմանեան պետութեան դրոշմով։
Եւ եթէ 1920 թուին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահը միայն ստորագրած էր Սեւրը, բայց չէր յաջողած վաւերացնել զայդ, ինչպէս շարք մը ուրիշ պետութիւններ, մինչեւ 2016 թուական, այս թուին զայդ վաւերացուց պաշտօնապէս՝ Արեւմտեան Հայաստանի իրաւականօրէն շարունակուող պետութեան խորհրդարանն ու նախագահը։ Հետեւաբար, եթէ Սեւրը գործադրելի չէ այդ պետութիւններուն դէմ, որոնք չեն վաւերացուցած զայդ, եւ անոնց նկատմամբ Սեւրը մնացած է անկատար (unperfected), սակայն գործադրելի է զայդ վաւերացնող պետութիւններուն դէմ, որոնց շարքին՝ Թուրքիոյ, Հայաստանի, Բրիտանիոյ եւ Ֆրանսայի։ Այս վերջին երկուքը՝ ոչ միայն վաւերացուցին, այլեւ՝ իրենց ի նպաստ գործադրեցին Սեւրի այն յօդուածները, որոնք կը վերաբերէին արաբական երկիրներուն, որոնք անջատուեցան օսմանեան պետութենէն եւ դարձան բրիտանական ու ֆրանսական գաղութներ…։
Ուրեմն. եթէ 2016 թուականէն առաջ, Հայաստան միջազգային ատեանէ մը պահանջէր Սեւրի Դաշնագրի Հայաստանի վերաբերող յօդուածներուն գործադրութիւնը, պիտի մերժուէր այդ պահանջը, քանի որ զայդ պահանջող կողմը (Հայաստան) չէր վաւերացուցած տակաւին, եւ կամ ալ՝ նախապայման պիտի դնէր՝ հայցը ըստ ձեւի (en forme) ընդունելու համար՝ որ Հայաստան վաւերացնէր Սեւրի Դաշնագիրը։
Հետեւաբար այսօր, պահանջուած աշխատանքի ծրագրի քայլերէն մէկը պիտի ըլլայ անպայման՝ զօրացնել Արեւմտեան Հայաստանի իրաւականօրէն շարունակուող պետութեան ներկայացուցչական հանգամանքը, բազմացնելով անոր ներկայի 28,000 քաղաքացիներու թիւը, որպէսզի այս պետութեան պահանջը, Սեւրի հայանպաստ յօդուածներու գործադրութեան, ըլլայ՝ առաւել լսելի եւ ընդունելի միջազգային ատեաններու կողմէ։ Այլ խօսքով՝ որպէսզի այս անգամ, հայոց շերեփը չըլլայ թիթեղեայ, այլ՝ պողպատեայ…։
Նկատառելի հանգամանք մըն է նաեւ այն, որ Արեւմտահայաստանի այս պետութեան քաղաքացիներուն մէկ մասը կը գտնուի ու կը գործէ հայրենի գրաւեալ հողերուն վրայ (կարգ մը շրջաններու մէջ)։ Եւ տարագրեալ արեւմտահայերու աւելի մեծ թիւով քաղաքացիութիւնը այս պետութեան՝ պիտի իր հերթին առաւել քաջալերէ հայրենի գրաւեալ հողերուն վրայ ապրողները, որ քաղաքացին դառնան այս պետութեան, եւ ասոնց ներկայի թիւը աւելի է քան չորս միլիոնը (նուազագոյնը)…։ Գրաւեալ Արեւմտահայաստանի հողին վրայ ապրող հայերու քաղաքացիութիւնը այս պետութեան կու տայ առաւել մեծակշիռ ներկայացուցչական հանգամանք։ Այս ալ՝ իր հերթին…։
Հարկ է յիշել թէ՝ նախագահ Ուիլսոնի նշանակած քննիչ յանձնախումբը (King-Crain), շուրջ եօթ ամիսներ սերտեց Հայաստանի աշխարհագրութիւնը, որպէսզի իր Տեղեկագրին մէջ առաջարկէ Հայաստանի քարտէսին ընդգրկելիք հայկական գաւառները։ Յանձնախումբը առաջարկեց նաեւ՝ դէպի Սեւ Ծով ելք մը Թրապիզոնի նահանգէն, ուր կը գտնուի հայկական Համշէնը… Սեւ Ծովի ափին։ Ուրեմն, հարկ է աշխատիլ՝ որ Համշէնահայութիւնը մասնակից դառնայ Ուիլսոնեան Իրաւարար Վճիռի գործադրութեան մեր պահանջին։
Պսակաձեւ Ժահրի աւերը կրնայ յառաջիկայ ամիսներուն նահանջել կամ դադրիլ. եթէ ոչ մինչեւ 10 Օգոստոս 2020 թ., հաւանաբար մինչեւ 22 Նոյեմբեր 2020 թ.։ Ուրեմն, հարկ է որ մենք պատրաստած ըլլանք մեզմէ պահանջուած աշխատանքի ծրագիրը՝ համագործակցութեամբ Արեւմտահայաստանի եւ Արեւելահայաստանի պետութիւններուն։
Լիբանանի յատուկ ad hoc այդ դրածոյ դատարանին նախընթացը՝ միաբեւեռ աշխարհակարգի Ոստիկանապետի միահեծան տիրապետութեան օրերուն, մեզի կը թելադրէ անյապաղ օգտուիլ բազմաբեւեռ աշխարհակարգի ներկայի նպաստաւոր առիթէն, գօտեպնդուելով ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ոգիով, Սեւրի Դաշնագրի եւ Ուիլսոնեան Իրաւարար Վճիռի ներկայ դարադարձին գէթ… որ հաւանաբար, մեզի տրուած վերջին առիթն է, եւ լաւատեսութեամբ դիմագրաւել Պսակաձեւ Ժահրը, որպէսզի չտկարացնենք մեր դիմադրականութիւնը։
ՄԵԹՐ Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ
30 Մարտ 2020